Tarix yalnız geridə qalan hadisələrin yaddaşı deyil. O, insanın necə formalaşdığını, cəmiyyətlərin niyə dəyişdiyini, bəzi ideyaların necə doğulub yoxa çıxdığını və bu gün yaşadığımız dünyanın hansı keçmişin nəticəsi olduğunu anlamaq cəhdidir. Tarix fəlsəfəsi isə bütün bunların arxasında dayanan daha çətin bir sualı ortaya qoyur: İnsan öz keçmişini nə dərəcədə anlaya bilər və həmin keçmişin ona söylədiyi nədir?
İnsan keçmişdən qaça bilmir. Hansı dildə danışmağımız, hansı cəmiyyətdə yaşamağımız, hansı qanunlara tabe olmağımız, hətta dünyanı necə qavramağımız belə bizdən əvvəl yaşanmış hadisələrin nəticəsidir. Biz bəzən özümüzü tamamilə müstəqil seçimlər edən fərdlər hesab edirik. Halbuki düşüncələrimizin, inanclarımızın və dəyərlərimizin əhəmiyyətli bir hissəsi bizdən əvvəlki nəsillərin yaratdığı dünyanın içində formalaşır.
Məhz buna görə tarix yalnız keçmişə aid bir elm deyil. O, insanın özünü tanımasının yollarından biridir. Ancaq tarixə fəlsəfi münasibət bəsləmək hadisələrin nə vaxt və harada baş verdiyini öyrənməklə kifayətlənmir. Burada daha əsaslı suallar ortaya çıxır: Tarix nədir? Onu kim və necə yaradır? Baş vermiş hadisələri həqiqətən bilə bilərikmi? Tarixin müəyyən bir istiqaməti varmı? İnsanlıq irəliləyir, yoxsa sadəcə eyni problemləri müxtəlif formalarda yenidən yaşayır?
Tarix fəlsəfəsi məhz bu sualların ətrafında yaranıb.
Tarix dedikdə nəyi nəzərdə tuturuq?
Birinci mənada tarix zamanla, daha dəqiq desək, hadisələrin hansı dövrdə baş verməsi ilə əlaqəlidir. Məsələn, 28 May 1918-ci il Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin elan olunduğu tarixi bildirir.
İkinci mənada tarix insanlığın bütün keçmişidir. Müharibələr, dövlətlərin yaranması, imperiyaların süqutu, elmi kəşflər, dini inanclar, sənət əsərləri, gündəlik həyat, insanların əmək fəaliyyəti və ictimai münasibətlər – bütün bunlar tarixin bir hissəsidir.
Üçüncü mənada isə tarix keçmişi araşdıran elmdir. Bu zaman söhbət sadəcə hadisələrin yadda saxlanılmasından deyil, onların sənədlər, arxeoloji tapıntılar, yazılı mənbələr və digər sübutlar vasitəsilə öyrənilməsindən gedir.
Bu fərq ilk baxışda sadə görünə bilər, lakin tarix fəlsəfəsinin əsasını anlamaq üçün olduqca vacibdir. Çünki keçmişdə baş vermiş hadisə ilə həmin hadisənin sonradan tarixçi tərəfindən təsvir edilməsi eyni şey deyil.
Qədim yunan dilində historein sözü araşdırmaq, öyrənmək, tədqiqat yolu ilə bilik əldə etmək mənasında işlənirdi. Deməli, tarix anlayışının özündə də sadəcə danışmaq və ya xatırlamaq deyil, araşdırmaq və bilmək cəhdi mövcuddur.
Tarix fəlsəfəsində bu fərqi aydınlaşdırmaq üçün iki latın terminindən istifadə olunur.
Res gestae – keçmişdə baş vermiş hadisələr, insanların həyata keçirdiyi əməllər və onların yaratdığı tarixi gerçəklikdir.
Historia rerum gestarum – həmin hadisələrin təsviri, yazıya alınması və tarix bilgisinə çevrilməsidir.
Başqa sözlə, bir müharibənin həqiqətən baş verməsi res gestae, həmin müharibənin hansı sənədlər əsasında araşdırılması və tarix kitabında necə təqdim olunması isə historia rerum gestarum anlayışına uyğundur.
Bu fərq bizə mühüm bir həqiqəti göstərir: Keçmiş baş verib və artıq dəyişdirilə bilməz, ancaq onun haqqında bilik əldə etmək, hadisələri izah etmək və şərh etmək insanın düşüncə fəaliyyətidir. Tarixçi keçmişi yenidən yarada bilməz, lakin onun izlərini araşdıraraq keçmiş haqqında əsaslandırılmış təsəvvür formalaşdıra bilər.
Tarix fəlsəfəsi nəyi araşdırır?
Tarixçi, əsasən, müəyyən hadisənin necə baş verdiyini, iştirakçılarının kim olduğunu və nəticələrinin nədən ibarət olduğunu araşdırır. Tarix filosofu isə bir addım da irəli gedərək bu araşdırmanın özünü sual altına alır.
Məsələn, tarixçi bir imperiyanın süqutunu siyasi, iqtisadi və hərbi səbəblərlə izah edə bilər. Tarix filosofu isə soruşur: Bu səbəblərdən hansını əsas hesab etmək olar? Tarixi hadisələri yalnız səbəb-nəticə əlaqələri ilə izah etmək mümkündürmü? Eyni hadisəyə fərqli tarixçilərin fərqli yanaşması onun obyektivliyini şübhə altına alırmı?
Deməli, tarix fəlsəfəsi tarixin özündən başqa, tarixi bilginin necə yarandığını da araşdırır.
Bu sahənin iki əsas istiqamətini fərqləndirmək lazımdır: tarix ontologiyası və tarix epistemologiyası.
Tarix ontologiyası tarixi varlıq və gerçəklik problemi kimi nəzərdən keçirir. Burada əsas suallar belədir: Tarix bütöv bir prosesdirmi? Onun müəyyən mənası və məqsədi varmı? İnsanlıq hansı istiqamətdə hərəkət edir? Tarixdə qanunauyğunluqlar mövcuddurmu?
Tarix epistemologiyası isə tarixi bilginin imkanlarını, etibarlılığını və əldə edilmə üsullarını araşdırır. Keçmiş haqqında bildiklərimizin doğru olduğunu necə müəyyənləşdiririk? Sənədlər və şahid ifadələri nə dərəcədə etibarlıdır? Tarixçi hadisələri olduğu kimi təsvir edə bilərmi, yoxsa öz dövrünün düşüncələrindən təsirlənir?
Bu iki istiqaməti sadə bir nümunə ilə fərqləndirək.
Tutaq ki, müəyyən bir dövlətin süqutunu araşdırırıq. Həmin hadisənin tarixdə hansı məna daşıdığı, insanlıq tarixinin ümumi gedişində necə yer tutduğu ontoloji sualdır. Süqut haqqında məlumatların hansı mənbələrdən əldə edildiyi, bu mənbələrin nə dərəcədə etibarlı olduğu və hadisənin hansı üsulla izah edildiyi isə epistemoloji sualdır.
Birincisi tarixin nə olduğunu və hansı mənaya malik olduğunu, ikincisi isə tarixi necə bilə biləcəyimizi anlamağa çalışır.
Tarixin məqsədi varmı, yoxsa insanlıq təsadüflər içində yaşayır?
Tarix fəlsəfəsinin ən maraqlı mübahisələrindən biri də tarixin müəyyən məqsədə doğru irəliləyib-irəliləməməsi ilə bağlıdır.
Bəzi filosoflar hesab edirlər ki, tarix təsadüfi hadisələrin bir-birini izləməsindən ibarət deyil. İnsanlıq müəyyən istiqamətdə inkişaf edir və ayrı-ayrı hadisələr həmin böyük prosesin tərkib hissəsidir.
Bu yanaşmaya görə, keçmişi bütöv şəkildə nəzərdən keçirdikdə müəyyən istiqamət, inkişaf və ya məqsəd görmək mümkündür. Tarixi bu cür ümumi bir məna çərçivəsində izah etməyə çalışan düşüncə ənənəsi tarix metafizikası ilə əlaqələndirilir.
Başqa bir yanaşmaya görə isə tarixdə əvvəlcədən müəyyənləşdirilmiş məqsəd axtarmaq düzgün deyil. İnsanlar qərarlar verir, mübarizə aparır, səhvlər edir, yeni şərait yaradırlar. Ancaq bu əməllərin hamısının sonunda vahid bir məqsədə xidmət etdiyini iddia etmək üçün kifayət qədər əsas yoxdur.
Məsələn, bir inqilabı düşünək. Onu həyata keçirən insanlar müəyyən siyasi və ictimai məqsədlər güdürlər. Lakin inqilabdan sonra yaranan nəticələr heç də həmişə iştirakçıların əvvəlcədən düşündüyü nəticələr olmur. Bəzən azadlıq naminə başlanan mübarizə yeni hakimiyyət formasının yaranmasına, bərabərlik tələbi isə başqa bir bərabərsizlik sisteminin meydana çıxmasına gətirib çıxarır.
Beləliklə, tarixi yaradan insanların niyyətləri ilə tarixin sonrakı nəticələri həmişə üst-üstə düşmür.
Burada mühüm bir fərqi unutmamalıyıq: Ayrı-ayrı insanların məqsədləri ola bilər, amma bu, bütün insanlıq tarixinin vahid və əvvəlcədən müəyyən edilmiş bir məqsədi olduğu mənasına gəlmir.
Tarix düz xətt üzrə irəliləyir, yoxsa təkrarlanır?
arix fəlsəfəsində zaman anlayışı ilə bağlı iki mühüm yanaşma mövcuddur: xətti və dövri zaman anlayışları.
Xətti tarix anlayışı tarixi geriyə qayıtmayan, müəyyən istiqamətdə irəliləyən bir proses kimi qəbul edir. Bu yanaşmada hər bir tarixi dövr əvvəlkindən fərqlənir və insanlıq müəyyən inkişaf mərhələlərindən keçir. Bəzi düşüncə sistemlərində bu inkişaf daha mükəmməl cəmiyyətə, daha yüksək bilik səviyyəsinə və ya müəyyən bir tarixi məqsədə doğru hərəkət kimi izah olunur.
Dövri tarix anlayışı isə tarixin müxtəlif formalarda təkrarlanan hadisə və mərhələlərdən ibarət olduğunu irəli sürür. Dövlətlər yaranır, güclənir, zəifləyir və süquta uğrayır. Cəmiyyətlər müəyyən problemləri həll etdiklərini düşündükdən sonra oxşar problemlərlə yenidən qarşılaşırlar.
Bu yanaşmanın ən məşhur ifadəsi belədir: Tarix təkrarlanır.
Ancaq burada incə bir məqam var. Tarixi hadisələr eyni formada təkrarlanmır. Eyni siyasi səhv, iqtisadi böhran və ya hakimiyyət mübarizəsi müxtəlif dövrlərdə fərqli şəraitdə meydana çıxa bilər. Buna görə də tarixdə təkrarlanma dedikdə hadisələrin eyniliyindən çox, müəyyən davranışların və ictimai mexanizmlərin yenidən ortaya çıxmasını nəzərdə tutmaq daha doğrudur.
Məsələn, müxtəlif imperiyalarda hakimiyyətin həddindən artıq mərkəzləşməsi, iqtisadi bərabərsizlik və idarəetmədəki böhranlar oxşar nəticələr doğura bilər. Ancaq həmin imperiyaların şəraiti, insanları və tarixi imkanları bir-birindən fərqlidir.
Buna görə tarixdən dərs çıxarmaq keçmişi olduğu kimi təkrarlamaq deyil, oxşar vəziyyətlərdə hansı səhvlərin və nəticələrin meydana çıxa biləcəyini anlamaqdır.
İnsanın yaratdığı tarix: Cambattista Vikonun düşüncəsi
Tarix fəlsəfəsinin formalaşmasında mühüm yer tutan italyan filosofu Cambattista Viko tarixə insan fəaliyyəti baxımından yanaşırdı.
Vikonun düşüncəsində mühüm bir məqam var: İnsan özünün yaratdığı dünyanı anlamaq imkanına malikdir. Çünki cəmiyyət, dövlət, hüquq, dil, adət-ənənə və digər sosial institutlar insanların fəaliyyətinin nəticəsidir.
Təbiət insan iradəsindən asılı olmadan mövcud ola bilər. Ancaq cəmiyyətin qaydalarını, siyasi qurumlarını və mədəniyyətini insanlar yaradırlar. Buna görə də insanlığın yaratdığı tarixi gerçəklik onun tərəfindən araşdırıla və anlaşıla bilər.
Vikonun bu yanaşması tarixin sadəcə keçmişə baxmaq olmadığını, insan təbiətini anlamağın da bir yolu olduğunu göstərir.
Biz müəyyən bir dövrün qanunlarını, ailə münasibətlərini, dini təsəvvürlərini və idarəçilik formasını araşdırdıqda həmin dövrdə yaşayan insanların dünyanı necə gördüklərini də anlamağa çalışırıq.
Buradan maraqlı bir nəticə çıxır: İnsan yalnız tarix yaradan varlıq deyil, eyni zamanda öz yaratdığı tarix vasitəsilə özünü tanıyan varlıqdır.
Tarix insanın özünü tanımasına necə kömək edir?
Alman filosofu Karl Yaspers tarixi insanın özünü dərk etməsi baxımından mühüm hesab edirdi. Onun yanaşmasına görə, tarix insanı yalnız öz yaşadığı dövrün çərçivəsindən çıxararaq daha geniş insanlıq təcrübəsi ilə qarşılaşdırır.
İnsan öz dövrünün düşüncələrini və qaydalarını bəzən yeganə mümkün həqiqət hesab edir. Halbuki keçmişə nəzər saldıqda görürük ki, bir zamanlar dəyişməz sayılan qanunlar, dəyərlər və inanclar sonradan dəyişib. Müxtəlif dövrlərdə insanlar tamam başqa həyat formaları yaradıb, fərqli ideallara inanıb və dünyanı fərqli cür izah ediblər.
Tarix bu mənada insana öz dövrünə kənardan baxmaq imkanı verir.
Bu fikir xüsusilə vacibdir. Çünki insanın öz zamanına tənqidi yanaşması üçün alternativ həyat formalarının mövcudluğunu bilməsi lazımdır. Tarix bizə göstərir ki, bu gün təbii və dəyişməz hesab etdiyimiz bir çox sosial qayda əslində müəyyən tarixi şəraitdə yaranıb.
Deməli, tarix yalnız keçmişin deyil, bu günün də anlaşılmasına xidmət edir.
İspan filosofu Xose Orteqa-i-Qassetin yanaşmasında da insanı tarixdən ayrı təsəvvür etmək mümkün deyil. İnsan yalnız bioloji xüsusiyyətləri ilə müəyyənləşmir; onun kimliyi yaşadığı təcrübələr, etdiyi seçimlər və daxil olduğu tarixi şərait vasitəsilə formalaşır.
İnsan doğulduğu dünyanın hazır qaydalarını qəbul edə bilər, lakin həmin qaydaları dəyişdirmək imkanına da malikdir. Məhz bu ziddiyyət insanı tarixi varlıq edən əsas xüsusiyyətlərdəndir.
Tarixi bilmək, yoxsa onu anlamaq?
Tarix fəlsəfəsinin XX əsrdə mühüm nümayəndələrindən biri ingilis filosofu Robin Corc Kollinqvud tarixə yanaşmanın əsas prinsiplərini araşdırmışdır.
Kollinqvud tarixlə bağlı dörd fundamental sualı önə çəkir:
- Tarix nədir?
- Tarixin araşdırma obyekti nədir?
- Tarixin metodu nədir?
- Tarix hansı məqsədə xidmət edir?
Onun fikrincə, tarixin əsas tədqiqat obyekti keçmişdə insanların həyata keçirdiyi əməllərdir. Tarix elmi isə həmin əməllər haqqında mövcud sübutları araşdırmaq və şərh etmək yolu ilə inkişaf edir.
Burada sənədlərin sadəcə toplanması kifayət etmir. Onların mənasını, hansı şəraitdə yarandığını və hansı məlumatı təsdiqlədiyini müəyyənləşdirmək lazımdır.
Kollinqvud tarixçiliyi insanın özünü tanıması ilə əlaqələndirirdi. Çünki insan keçmiş insanların nə etdiklərini, hansı qərarları verdiklərini və nə üçün belə davrandıqlarını anladıqca, öz davranışlarının mahiyyətini də daha yaxşı dərk edir.
Bu yanaşmadan çıxan fikir son dərəcə düşündürücüdür: Tarixin məqsədi yalnız başqalarının nə etdiyini öyrənmək deyil, insanın özünün kim olduğunu anlamaqdır.
Hər dövrü öz zamanı daxilində anlamaq
Alman filosofu Vilhelm Diltey tarixə və insan cəmiyyətinə münasibətdə mühüm bir metodoloji problem ortaya qoyurdu.
Təbiət hadisələrini araşdırmaqla insan davranışlarını araşdırmaq eyni üsulla həyata keçirilə bilməz. Çünki insanın davranışları yalnız fiziki səbəblərlə deyil, onun inancları, məqsədləri, dəyərləri və yaşadığı cəmiyyətlə əlaqəlidir.
Diltey bu baxımdan insanı, cəmiyyəti və tarixi araşdıran elmləri “tin elmləri” adlandırırdı.
Onun yanaşmasının əsas əhəmiyyəti hadisələri yarandıqları tarixi şərait daxilində anlamağa çağırmasıdır.
Məsələn, orta əsrlərdə yaşamış insanın dünyagörüşünü bugünkü elmi biliklər və sosial dəyərlər əsasında mühakimə etmək düzgün olmazdı. Həmin insanın hansı məlumatlara sahib olduğunu, hansı dini və ictimai qaydalar daxilində yaşadığını və qərarlarını hansı şərtlərdə verdiyini nəzərə almaq lazımdır.
Bu prinsip tarixdə anaxronizmdən, yəni bir dövrün anlayışlarını başqa dövrə yanlış şəkildə tətbiq etməkdən qorunmağa kömək edir.
Tarixi anlamaq üçün yalnız öz zamanımızın meyarlarını deyil, keçmişin özünəməxsus dünyasını da nəzərə almalıyıq.
Tarixdə bütöv mənzərə: Fernan Brodelin yanaşması
Fransız tarixçisi və filosofu Fernan Brodel tarixi yalnız böyük şəxsiyyətlərin, müharibələrin və siyasi qərarların ardıcıllığı kimi nəzərdən keçirməyin yetərli olmadığını göstərirdi.
Tarixi hadisələrin arxasında daha uzun müddət ərzində formalaşan ictimai, iqtisadi və coğrafi şərtlər dayanır. Bəzən bir hökmdarın qərarı bir neçə gün ərzində böyük dəyişiklik yarada bilər, amma həmin qərarın meydana gəlməsinə təsir edən sosial şərait onilliklər, hətta əsrlər ərzində formalaşmış ola bilər.
Brodelin yanaşması bizə tarixi bir neçə fərqli zaman ölçüsündə düşünməyi öyrədir.
Brodelin yanaşması bizə tarixi bir neçə fərqli zaman ölçüsündə düşünməyi öyrədir.
Bir hadisənin qısa müddətli nəticələri, cəmiyyətin orta müddətdə keçirdiyi dəyişikliklər və coğrafiya, iqtisadiyyat, məişət kimi daha uzunmüddətli amillər birlikdə nəzərə alınmalıdır.
Məsələn, bir imperiyanın zəifləməsini yalnız sonuncu hökmdarın səhvləri ilə izah etmək olmaz. İqtisadi münasibətlər, ticarət yollarının dəyişməsi, əhalinin həyat şəraiti, coğrafi amillər və uzun müddət ərzində yığılan siyasi problemlər də araşdırılmalıdır.
Bu yanaşmanın əsas dərsi budur: Tarixi hadisələrin görünən səbəbləri ilə onların daha dərin kökləri həmişə eyni olmur.
Tarix fəlsəfəsinin yaranması: Niyə məhz XVIII əsr?
İnsanlar qədim dövrlərdən bəri keçmiş haqqında düşünmüş, hadisələri qeydə almış və onların mənasını anlamağa çalışmışlar. Ancaq tarix fəlsəfəsinin müstəqil bir düşüncə sahəsi kimi formalaşması daha sonrakı dövrlərə təsadüf edir.
Bu sahənin adı kimi “tarix fəlsəfəsi” ifadəsinin XVIII əsrdə Volter tərəfindən işlədildiyi qeyd olunur. Volter bu anlayışla keçmiş haqqında yazılan hekayələri sadəcə təkrarlamaq əvəzinə hadisələrə tənqidi yanaşmağı, onları araşdırmağı və müstəqil mühakimə yürütməyi nəzərdə tuturdu.
Bu dəyişiklik əhəmiyyətli idi. Artıq tarix yalnız hökmdarların, müharibələrin və siyasi hadisələrin təsvirindən ibarət olmamalı, insanlığın ümumi inkişafı və ictimai həyatın müxtəlif tərəfləri də araşdırılmalı idi.
XIX əsrdə alman idealizmi, xüsusilə Hegelin düşüncələri ilə tarix daha geniş fəlsəfi çərçivədə izah edilməyə başlandı. Hegel dünya tarixinin bütöv bir proses kimi anlaşılmasına, insan azadlığının və şüurunun tarixi inkişafına diqqət yetirirdi.
Digər tərəfdən, pozitivistlər tarixdə ümumi qanunauyğunluqlar axtarır, tarixi hadisələrin də təbiət elmlərindəki kimi müəyyən qanunlarla izah edilə biləcəyini düşünürdülər.
Lakin zaman keçdikcə bu yanaşmaların məhdudiyyətləri də ortaya çıxdı. Tarixi prosesləri təbiət hadisələri kimi dəqiq qanunlara bağlamaq, insanın iradəsini, seçimini və ictimai şəraitin mürəkkəbliyini nəzərdən qaçırmaq təhlükəsi yaradırdı.
XX əsrdə tarix fəlsəfəsi getdikcə daha çox tarixi bilginin necə əldə edilməsi, mənbələrin etibarlılığı, sübutların şərhi və tarixi izahın əsasları kimi məsələlərə diqqət yetirməyə başladı.
Amerikalı sosioloq Pitirim Sorokinin maraqlı fikri də burada yada düşür: Böyük ictimai və mədəni böhranlar, keçid dövrləri insanları cəmiyyətin taleyi, tarixi inkişaf və insanlığın gələcəyi haqqında daha dərindən düşünməyə sövq edir. Belə dövrlərdə tarix fəlsəfəsinə marağın artması təsadüfi deyil. İnsan yaşadığı böhranı anlamaq üçün onun köklərini keçmişdə axtarmağa başlayır.
Tarix metafizikası və analitik tarix fəlsəfəsi
Filosof Uilyam Uolş tarix fəlsəfəsini iki əsas istiqamətə ayırır.
Birincisi, tarix metafizikasıdır. Bu istiqamət tarixin bütöv mənasını, məqsədini, qanunauyğunluqlarını və ümumi istiqamətini araşdırır. Tarix hansısa məqsədə doğru irəliləyirmi? Tarixdə zəruri qanunlar varmı? İnsanlıq inkişaf edirmi, yoxsa tənəzzülə uğrayır?
İkincisi, analitik tarix fəlsəfəsidir. Bu istiqamət tarixi bilginin əldə edilməsi və əsaslandırılması ilə məşğul olur. Tarixçi hansı metodlardan istifadə etməlidir? Sənədlərin etibarlılığı necə yoxlanılır? Tarixi səbəb-nəticə əlaqələri necə müəyyənləşdirilir? Tarixdə obyektivlik mümkündürmü?
Bu iki istiqaməti bir-birinə qarşı qoymaq düzgün olmazdı. Tarixin hansı mənaya malik olduğunu anlamaq istəyiriksə, əvvəlcə onun haqqında etibarlı bilik əldə etməyin yollarını bilməliyik. Eyni zamanda, tarix haqqında topladığımız məlumatların nə ifadə etdiyini düşünmədən də yalnız sənədlərin siyahısı ilə kifayətlənə bilmərik.
Keçmişi bilmək gələcəyi görmək deməkdirmi?
Tarix fəlsəfəsinin ən həssas suallarından biri də gələcəklə bağlıdır.
Keçmişin öyrənilməsi gələcək hadisələri əvvəlcədən müəyyən etməyə imkan verirmi? Əgər müəyyən cəmiyyətlərdə eyni problemlər təkrar meydana çıxırsa, onların nəticələrini əvvəlcədən bilmək mümkündürmü?
Karl Popperin tarix haqqında düşüncələri bu məsələdə xüsusilə əhəmiyyətlidir. O, tarixi qaçılmaz mərhələlər və əvvəlcədən müəyyən edilmiş inkişaf qanunları vasitəsilə izah etmək cəhdlərinə tənqidi yanaşırdı. İnsan biliyinin və elmin gələcəkdə necə dəyişəcəyini dəqiq bilmək mümkün olmadığından, bütün tarixi inkişafı əvvəlcədən hesablamaq iddiası ciddi problemlər yaradır.
Bu, keçmişin gələcək üçün heç bir əhəmiyyət daşımadığı demək deyil. Əksinə, tarix bizə müəyyən hadisələrin mümkün nəticələrini, insan davranışlarının təkrarlanan xüsusiyyətlərini və cəmiyyətlərin üzləşdiyi təhlükələri göstərir.
Ancaq keçmiş haqqında bilik gələcəyi dəyişməz şəkildə müəyyənləşdirmir.
Tarix fəlsəfəsinin bütün bu mübahisələri əslində bir əsas sual ətrafında birləşir: İnsan kimdir və necə bu günə gəlib çıxıb?
Biz keçmişə baxanda yalnız artıq yaşamayan insanların həyatını öyrənmirik. Özümüzün nədən yarandığımızı, hansı ideyaların bizi formalaşdırdığını və bugünkü həyatımızın hansı tarixi seçimlərin nəticəsi olduğunu anlamağa çalışırıq.
Tarixi bilməyən insan yalnız keçmiş haqqında məlumatsız qalmır. O, yaşadığı zamanın şərtlərini də təbii, dəyişməz və yeganə mümkün reallıq kimi qəbul edə bilər. Halbuki tarix göstərir ki, bu gün dəyişməz görünən bir çox şey dünən mövcud olmayıb, sabah isə başqa formaya düşə bilər.
Mənbələr və istinadlar
- Bıçak, Ayhan (2004). Tarih Düşüncesi III: Tarih Felsefesinin Oluşumu. İstanbul: Dergâh Yayınları.
- Özlem, Doğan (2010). Tarih Felsefesi. İstanbul: Say Yayınları.
- Collingwood, R. G. (2010). Tarih Tasarımı. Tərcümə: Kurtuluş Dinçer. Ankara: Doğu Batı Yayınları.
- Dilthey, Wilhelm (2011). Hermeneutik ve Tin Bilimleri. Tərcümə: Doğan Özlem. İstanbul: Notos Kitap.
- Braudel, Fernan (1992). Tarih Üzerine Yazılar. Tərcümə: M. Ali Kılıçbay. Ankara: İmge Kitabevi.
- Jaspers, Karl (1953). The Origin and Goal of History. London: Routledge & Kegan Paul.
- Walsh, W. H. (1976). An Introduction to Philosophy of History. New Jersey: Humanities Press.
- Popper, Karl (1985). Tarihselciliğin Sefaleti. Tərcümə: Sabri Orman. İstanbul: İnsan Yayınları.
