Karl Qustav Yunq: insanın özündən gizlətdiyi həqiqət

Karl Qustav Yunq: insanın özündən gizlətdiyi həqiqət

İnsan özünü tanıdığını düşünür. Adını, peşəsini, nələri sevdiyini, nələrə nifrət etdiyini, hansı dəyərlərə inandığını bilir. Özünü başqalarına izah edə, hətta haqqında uzun-uzadı danışa bilər. Ancaq bütün bunlar onun həqiqətən özünü tanıması deməkdirmi? Bəlkə də insanın ən böyük yanılğısı özünü tanıdığını zənn etməsidir. Çünki şəxsiyyətimizin başqalarına göstərdiyimiz tərəfi ilə özümüzdən belə gizlətdiyimiz tərəfi arasında bəzən uçurum qədər məsafə var.

İsveçrəli psixiatr Karl Qustav Yunq insan psixikasının məhz bu qaranlıq, mürəkkəb və ziddiyyətli tərəflərinə diqqət yetirirdi. Ziqmund Freydlə yollarını ayırdıqdan sonra özünün analitik psixologiyasını formalaşdıran Yunq insanı yalnız uşaqlıq təcrübələrinin, instinktlərin və şüurlu qərarların nəticəsi kimi görmürdü. Onun maraq dairəsində insanın şüuraltında gizlənən meyillər, basdırılmış arzular, qorxular, simvollar və özünün belə xəbərsiz olduğu psixoloji qüvvələr dayanırdı.

Yunqun düşüncəsində insanın ən çətin mübarizəsi dünya ilə deyil, öz daxilindəki naməlum tərəflədir.

Yunqun psixologiyasının ən təsirli anlayışlarından biri kölgədir. Kölgə insanın öz şəxsiyyətində qəbul etmək istəmədiyi, cəmiyyətin və əxlaq normalarının qarşısında gizlətdiyi xüsusiyyətlərin məcmusudur. Paxıllıq, qısqanclıq, aqressiya, eqoizm, hakimiyyət ehtirası, intiqam arzusu, qorxaqlıq, bəzən də başqalarının uğursuzluğundan duyulan gizli məmnunluq… İnsan bütün bunları özünə yaraşdırmadığı üçün sanki onun daxilində belə xüsusiyyətlərin mövcud olmadığını düşünməyə üstünlük verir.

Təsəvvür edək ki, özünü son dərəcə mərhəmətli, ədalətli və səxavətli hesab edən bir insan başqasının uğuruna sevinə bilmir. Dostunun nailiyyətini kiçildir, onun müvəffəqiyyətində təsadüf axtarır. Özünü isə bu münasibətinə görə heç vaxt qınamır. Çünki zehnində yaratdığı “mən yaxşı insanam” obrazı ilə həmin hisslərin bir araya gəlməsini istəmir. Beləcə, insan özünü aldatmağa başlayır. Onun üçün problem paxıllıq deyil, başqasının həddindən artıq uğurlu olmasıdır.

Yunq Aion əsərində yazır: Kölgə insanın bütün şəxsiyyətini sınağa çəkən mənəvi problemdir. Heç kim ciddi mənəvi səy göstərmədən öz kölgəsinin fərqinə vara bilməz.

Bu fikir ilk baxışda sadə görünə bilər, əslində isə insanın özünə qarşı ən çətin vəzifəsini müəyyənləşdirir: özünün xoşagəlməz tərəflərini də etiraf etmək. İnsan başqasının qəddarlığını asanlıqla görə, onun eqoizmini qınaya, ədalətsizliyinə etiraz edə bilər. Ancaq eyni keyfiyyətlərin özündə də mövcud ola biləcəyini qəbul etmək tamam başqa məsələdir.

Üstəlik, kölgə yalnız mənfi xüsusiyyətlərdən ibarət deyil. Bəzən insanın qorxudan, tərbiyədən, sosial təzyiqdən və ya başqalarının gözləntilərindən dolayı basdırdığı cəsarət, yaradıcılıq, müstəqillik və azadlıq istəyi də kölgədə qala bilər. Deməli, insan öz qaranlıq tərəfi ilə üzləşməklə yanaşı, özündə boğduğu yaxşı imkanları da kəşf etməlidir.

Burada Yunqun düşüncəsi insanı rahatlaşdırmaq əvəzinə narahat edir. Çünki özünü tanımaq özünə xoş sözlər söyləmək deyil, özün haqqında eşitmək istəmədiyin həqiqətləri də qəbul etməkdir.

Yunqun başqa bir mühüm fikri proyeksiya ilə bağlıdır. Proyeksiya insanın özündə qəbul etmədiyi hiss və xüsusiyyətləri şüursuz şəkildə başqalarına aid etməsidir. Başqa sözlə, bəzən başqasını olduğu kimi görmürük; ona öz daxilimizdəki qorxuları, arzuları və ziddiyyətləri yükləyirik.

Məsələn, daim başqalarını şöhrətpərəstlikdə ittiham edən bir insanın özünün də tanınmaq və üstün görünmək ehtirası ola bilər. Həddindən artıq qısqanclıq edən adam qarşı tərəfin davranışından çox, öz güvənsizliyi ilə mübarizə aparır. Hamını yalançılıqda günahlandıran birinin isə öz yalanları ilə üzləşmək istəməməsi mümkündür.

Əlbəttə, hər tənqid proyeksiya deyil, hər narazılığın arxasında insanın özünə aid gizli problem dayanmır. Ancaq Yunqun yanaşması bizi vacib bir sual verməyə məcbur edir: Başqasında bu qədər dözülməz hesab etdiyim xüsusiyyət niyə məni belə güclü qıcıqlandırır?

Yunq Aion əsərində proyeksiyanın insanla dünya arasına illüziya saldığını, insanın ətraf aləmi özünün tanımadığı simasının surətinə çevirdiyini yazır. Bu, olduqca sarsıdıcı müşahidədir. Çünki insan bəzən başqaları ilə deyil, özünün yaratdığı obrazlarla mübarizə aparır. Qarşısındakını dinləmək əvəzinə ona öz qorxularını aid edir, sonra da həmin qorxulara görə onu mühakimə edir.

İnsanın özündən qaçması münasibətlərini də zədələyir. O, həqiqi insanı görmək əvəzinə, qarşısında yaratdığı xəyali düşmənlə savaşır.

Yunqun “persona” adlandırdığı anlayış da bu baxımdan maraqlıdır. Persona insanın cəmiyyət qarşısında taxdığı sosial maskadır. Biz ailədə bir cür, işdə başqa cür, dostların yanında isə tamam fərqli davranırıq. Müəllim, ata, ana, rəhbər, dost, ziyalı, güclü insan… Hər rolun öz gözləntiləri var və biz çox vaxt həmin gözləntilərə uyğunlaşmağa çalışırıq.

Əslində, maska taxmaq həmişə saxtakarlıq demək deyil. Cəmiyyətdə yaşamaq üçün müəyyən sosial rollara ehtiyacımız var. Problem insanın özünü həmin rollardan ibarət hesab etməyə başlamasıdır.

Bir insan ömrü boyu güclü görünməyə çalışa bilər. Heç vaxt ağlamaz, zəifliyini göstərməz, kömək istəməz. Ətrafındakılar onu möhkəm iradəli insan kimi tanıyar. Ancaq bu obrazın arxasında yorğun, qorxan, qayğıya ehtiyac duyan başqa bir insan gizlənə bilər. Zaman keçdikcə o, özünün də həmin obrazdan kənarda kim olduğunu unudar.

Bəzən insan cəmiyyətin ondan gözlədiyi şəxsə çevrilmək naminə özünü itirir. Başqalarının bəyənməsi üçün danışır, qəbul edilmək üçün düşüncələrini gizlədir, sevilmək üçün istəklərindən imtina edir. Bir müddət sonra isə öz həyatını yaşayır, yoxsa başqalarının onun üçün müəyyənləşdirdiyi həyatı, ayırd edə bilmir.

Yunqun fərdiləşmə (individuasiya) anlayışı burada xüsusi əhəmiyyət qazanır. Fərdiləşmə insanın özünə məxsus psixoloji bütövlüyə doğru inkişaf etməsidir. Bu, təkcə cəmiyyətdən fərqlənmək, hamıya qarşı çıxmaq və ya özünü başqalarından üstün tutmaq deyil. Əksinə, insanın şüurlu tərəfi ilə şüursuz tərəfi, qəbul etdiyi xüsusiyyətlərlə inkar etdiyi tərəfləri arasında münasibət yaratmasıdır.

Yunq üçün insanın məqsədi qüsursuz olmaq deyil, bütövləşməkdir. Çünki qüsursuzluq iddiası insanı öz həqiqətindən uzaqlaşdıra bilər.

Yunqun Müasir insan ruhunu axtarır əsərindəki ən təsirli fikirlərdən biri özünü qəbul etməklə bağlıdır. O yazır: “İnsanın özünü qəbul etməsi mənəvi problemin mahiyyəti və bütöv bir həyat baxışının nüvəsidir”.

Bu fikrin davamında Yunq daha da çətin bir mənəvi sual qoyur: Bəs insan özündə ən çox nifrət etdiyi xüsusiyyətlərlə qarşılaşsa necə davranacaq? Özünün bağışlamağa layiq görmədiyi tərəflərini görəndə onlara da mərhəmət göstərə biləcəkmi?

İnsan başqasına qarşı mərhəmətli olmağı, bağışlamağı, yaxşılıq etməyi bacardığını düşünə bilər. Ancaq öz daxilindəki zəif, qüsurlu, bəzən qəddar və ziddiyyətli tərəflə üzləşəndə həmin mərhəməti itirə bilər. Özünə qarşı amansızlaşar. Özündə gördüyü qüsurları gizlədər, inkar edər, yaxud onları başqa insanların üzərinə yükləyər.

Yunqun burada söyləmək istədiyi özümüzü hər davranışımıza görə haqlı çıxarmaq deyil. Özünü qəbul etmək məsuliyyətdən yayınmaq, zərərli davranışları bəraətləndirmək demək deyil. Əksinə, insan yalnız özündə mövcud olan problemi etiraf etdikdən sonra onu dəyişdirmək imkanına malik olur.

Özünü tanımayan insan öz davranışlarının məsuliyyətini də tam dərk edə bilmir. Çünki o, həmişə günahkarı kənarda axtarır. Həyat yoldaşı, dost, valideyn, cəmiyyət, uşaqlıq, taleyin ədalətsizliyi… Bunların hər biri insanın həyatına həqiqətən təsir göstərə bilər. Ancaq insanın öz seçimləri və davranışları qarşısında məsuliyyəti də var.

Yunqun insan haqqında düşüncələri yalnız şəxsi ziddiyyətlərlə məhdudlaşmır. O, həyatın müxtəlif mərhələlərində insanın psixoloji ehtiyaclarının dəyişdiyini də vurğulayırdı.

Onun fikrincə, həyatın birinci yarısında insan daha çox xarici dünyaya uyğunlaşmağa çalışır: təhsil alır, peşə qazanır, ailə qurur, cəmiyyətdə mövqe əldə edir, gələcəyini təmin edir. Bunlar vacib məsələlərdir. Ancaq həyatın ikinci yarısında əvvəlki məqsədlər insanı əvvəlki qədər təmin etməyə bilər. Çünki bu dəfə başqa suallar ortaya çıxır: Mən bütün bunları nə üçün etdim? Həyatım həqiqətən mənim istədiyim həyatdırmı? İndiyə qədər qazandıqlarımın içində özümə aid nə var?

Yunq xüsusilə 35-40 yaşlardan etibarən bəzi insanlarda daxili dəyişikliklərin baş qaldırdığını müşahidə edirdi. Onun Həyatın mərhələləri məqaləsində təsvir etdiyi bu dəyişikliklər insanın əvvəlki dəyərlərini, maraqlarını və həyat istiqamətini yenidən nəzərdən keçirməsi ilə əlaqələndirilir.

Bu fikir yaşla bağlı dəyişməz psixoloji qanun kimi qəbul edilməməlidir. Ancaq insanın həyatın müəyyən mərhələsində özünə yeni suallar verməsi haqqında olduqca düşündürücüdür.

Bəlkə də insanın ən böyük faciəsi istədiklərinə çatmaması deyil, bir gün çatdığı şeylərin heç birinin onu xoşbəxt etmədiyini anlamasıdır. Bütün ömrünü cəmiyyətin uğur hesab etdiyi məqsədlərə sərf edib, sonda öz həyatının mənasını sorğulamağa başlayır.

Bu baxımdan Yunq insanı yalnız keçmişinə deyil, gələcəyinə də nəzər salmağa çağırır. Çünki özünü tanımaq təkcə haradan gəldiyini bilmək deyil, hara getdiyini də anlamaqdır.

Yunqun ən maraqlı və eyni zamanda mübahisəli nəzəriyyələrindən biri kollektiv şüursuzluqdur. O, insan psixikasının yalnız şəxsi təcrübələrdən yaranmadığını, bütün bəşəriyyət üçün ortaq olan daha dərin psixoloji qatın mövcudluğunu irəli sürürdü.

Bu nəzəriyyəyə görə, müxtəlif xalqların miflərində, nağıllarında, dini təsəvvürlərində və yuxularında təkrarlanan obrazlar təsadüfi oxşarlıqlardan daha çox məna daşıyır. Qəhrəman, ana, müdrik qoca, kölgə, ölüm və yenidən doğuluş kimi obrazlar insanlığın ortaq psixoloji təcrübələrini ifadə edən arxetiplərlə əlaqəlidir.

Məsələn, dünyanın müxtəlif mədəniyyətlərində qəhrəmanın təhlükəli səfərə çıxması, sınaqlardan keçməsi və dəyişmiş şəkildə geri qayıtması motivinə rast gəlirik. Yunq bu cür təkrarlanan motivləri insan psixikasının dərin qatları ilə əlaqələndirirdi.

Burada diqqət edilməli mühüm bir məqam var: kollektiv şüursuzluq insanın əcdadlarından konkret xatirələri miras alması demək deyil. Yunqun nəzəriyyəsində söhbət daha çox müəyyən psixoloji formaların və obrazların yaranması üçün ortaq zəminin mövcudluğundan gedir.

Bu nəzəriyyə ədəbiyyatın, mifologiyanın, incəsənətin və dinlərin təhlilinə böyük təsir göstərib. Bununla belə, kollektiv şüursuzluğun və arxetiplərin bioloji-elmi əsasları barədə mübahisələr davam edir. Onları müasir elmdə hər kəs tərəfindən təsdiqlənmiş fakt kimi təqdim etmək düzgün olmaz.

Yunqun insan münasibətləri barədə fikirləri də diqqətəlayiqdir. O, Müasir insan ruhunu axtarır əsərində psixoterapevtlə pasiyent arasındakı münasibəti belə təsvir edir: «İki şəxsiyyətin qarşılaşması iki kimyəvi maddənin təmasına bənzəyir: əgər reaksiya baş verirsə, hər ikisi dəyişir».

Bu fikir yalnız psixoterapiya haqqında deyil, insan münasibətlərinin mahiyyəti haqqında da düşünməyə vadar edir. Həqiqi qarşılaşma insanı olduğu yerdə saxlamır. Başqa bir insanın düşüncələri, ağrıları, təcrübələri və dünyagörüşü bizim də daxilimizdə nələrisə dəyişdirə bilər.

Ancaq biz çox vaxt münasibətləri dəyişmək üçün deyil, özümüzü təsdiqləmək üçün qururuq. Dinləmək əvəzinə cavab verməyə, anlamaq əvəzinə mühakimə etməyə çalışırıq. Qarşı tərəfin fərqli olmasını qəbul etməkdənsə, onu öz düşüncələrimizə uyğunlaşdırmaq istəyirik.

Bəlkə də buna görə bəzi münasibətlər illərlə davam etsə də, insanlar bir-birini heç vaxt həqiqətən tanımırlar. Çünki münasibətdə iki insan deyil, hər ikisinin yaratdığı obrazlar qarşılaşır.

Karl Qustav Yunqun həyatı və nəzəriyyələri haqqında düşünəndə onun 1910-cu illərdə yaşadığı şəxsi böhranı da xatırlamaq lazımdır. Ziqmund Freydlə münasibətləri pozulduqdan sonra Yunq öz şüursuz dünyasının təcrübələrinə daha dərindən yönəldi. Bu dövrün qeydləri sonradan Qırmızı kitab adı ilə tanınan əsərin əsasını təşkil etdi. Yunq öz fantaziyalarını, yuxularını və daxili təcrübələrini yazıya və təsvirlərə köçürərək onların mənasını anlamağa çalışırdı.

Bu, onun nəzəriyyələrinin formalaşmasında mühüm mərhələ oldu. Ancaq həmin təcrübəni mistik bir həqiqətin sübutu kimi deyil, insanın öz daxili dünyasını anlamaq cəhdinin tarixi nümunəsi kimi görmək daha düzgündür.

Yunqun bizə miras qoyduğu ən mühüm sual bəlkə də budur: İnsan özünün hansı tərəfini görmək istəmir?

Biz başqalarına göstərdiyimiz üzlə yaşamağa o qədər alışırıq ki, bir müddət sonra həmin üzün arxasında kim olduğumuzu unuduruq. Özümüz haqqında yaratdığımız müsbət təsəvvürü qorumaq naminə zəifliklərimizi gizlədir, səhvlərimizi əsaslandırır, arzularımızı inkar edir, bəzən də başqalarını özümüzün qaranlıq tərəflərinə görə cəzalandırırıq.

İstinad edilən mənbələr

1. Karl Qustav Yunq – Aion: Researches into the Phenomenology of the Self (1951). Xüsusilə 13–19-cu paraqraflar: kölgə, özünüdərk və proyeksiya.
Aion – The Shadow.

2. Karl Qustav Yunq – Modern Man in Search of a Soul (1933). Özünü qəbul etmək, psixoterapiya, insan münasibətləri və həyatın mərhələləri haqqında fikirlər.
Modern Man in Search of a Soul – tam mətn.

3. International Association for Analytical Psychology – Two Essays in Analytical Psychology, Collected Works, Vol. 7.Persona və fərdiləşmə anlayışları.
Akademik mənbə və əsərin məzmunu.

4. Library of Congress – The Red Book of Carl G. Jung: Its Origins and Influence. Yunqun Qırmızı kitab əsərinin yaranması, kollektiv şüursuzluq, arxetiplər və fərdiləşmə nəzəriyyəsi.
The Red Book and Beyond.

5. Jon Mills – The Myth of the Collective Unconscious (2019). Kollektiv şüursuzluq nəzəriyyəsinə tənqidi elmi yanaşma.
PubMed – elmi məqalə. 

6. George B. Hogenson – The Controversy Around the Concept of Archetypes (2019). Arxetiplər nəzəriyyəsinin elmi müzakirələri.
Journal of Analytical Psychology.

Paradiqma

Paradiqma