Bəzən bir yazıçının necə insan olduğunu onun mükafat aldığı gün baş verənlərdən daha yaxşı anlaya bilirik. Enn Karson bu il Nobel Ədəbiyyat mükafatına layiq görüldüyü xəbəri alanda Reykyavikdə, evində idi. Böyük ədəbi hadisələrin müşayiət etdiyi təntənəli ab-havadan uzaqda, mətbəxində iş görürdü. Xəbəri eşidəndə təəccübünü gizlətməmişdi. Mükafatdan sonra nə edəcəyini soruşanda isə telefonunu kənara qoyub meşədə gəzməkdən, sakitliyi dinləməkdən danışmışdı.

Bu mənzərədə nəsə xoşuma gəlir. Dünya bir yazıçını özünün ən böyük ədəbi mükafatlarından biri ilə tanıyır, yazıçının arzusu isə bir müddət səs-küydən uzaqlaşmaqdır. Əlbəttə, buradan Karsonun şəxsiyyəti haqqında böyük nəticələr çıxarmaq olmaz. Amma onun yaradıcılığına baxanda insanın iç dünyasına, susqunluğa və sözlərin arasında qalan boşluqlara göstərilən diqqətin təsadüfi olmadığını düşünürsən.

Enn Karsonun Nobel mükafatına layiq görülməsi, ilk növbədə, müasir ədəbiyyatın sərhədlərini müəyyənləşdirməyin nə qədər çətin olduğunu bir daha göstərdi. Kanadalı şair, esseist, tərcüməçi və klassik filologiya mütəxəssisi olan Karson şeir yazır, qədim mətnləri tərcümə edir, mifləri yenidən qurur, bəzən elmi araşdırma ilə bədii ədəbiyyatın arasındakı xətti elə incəldir ki, oxuduğunuz mətnin hansı məqama qədər şeir, hansı məqama qədər esse olduğunu ayırmaq mənasını itirir. İsveç Akademiyası onun mükafatlandırılmasını klassik ənənə ilə yaradıcı dialoq içində müasir ədəbiyyata yeni formalar gətirməsi ilə əsaslandırıb.

Ancaq məncə, Karsonu maraqlı edən təkcə formaları dəyişdirməsi deyil. Ədəbiyyatda yeni forma yaratmaq hələ öz-özlüyündə böyük nailiyyət deyil. Əsas məsələ həmin formanın hansı fikrə, hansı duyğuya xidmət etməsidir. Karsonun yazılarında forma sanki düşüncənin hərəkətinə uyğunlaşır. Fikir düz bir yolla irəliləmirsə, mətn də düz bir yol seçmir. Xatirə yarımçıqdırsa, cümlə onu süni şəkildə tamamlamır. Ağrı izah olunmağa müqavimət göstərirsə, müəllif onu asan bir nəticənin içinə yerləşdirməyə çalışmır.

Bəlkə də buna görə onun əsərləri ilə ilk qarşılaşma həmişə rahat olmur. Karson oxucusuna hər şeyi əvvəlcədən izah edən, hadisələri bir-birinə bağlayan, sonda bütün suallara cavab tapmağa çalışan yazıçılardan deyil. Onun mətnlərini sürətlə oxuyub bitirmək mümkündür, amma bu, onları həqiqətən oxumaq deməkdirmi? Bəzi səhifələrdə dayanmaq, bir cümləyə qayıtmaq, müəllifin nə demək istədiyini deyil, həmin cümlənin bizdə niyə müəyyən bir hiss yaratdığını soruşmaq lazım gəlir.

Karsonun ədəbiyyatında əsas yerlərdən birini tutan sevgi də məhz belə bir təcrübədir. Onun 1986-cı ildə nəşr edilmiş Eros the Bittersweet əsəri qədim yunan ədəbiyyatında sevgi və arzunun təbiətini araşdırır. Burada sevgi yalnız iki insanın bir-birinə yaxınlaşması, bir istəyin həyata keçməsi kimi görünmür. Arzunun içində çatışmayan bir şey, insanı qarşısındakı insana doğru çəkən məsafə də var.

Bəlkə də bu, sevgi haqqında düşünməyin ən çətin tərəfidir: biz bəzən sevdiyimiz insanı istədiyimiz üçün yox, ona tamamilə sahib ola bilmədiyimiz üçün də axtarırıq. Yaxınlıq bizi sevindirir, məsafə isə arzumuzu böyüdür. İnsanın öz hissləri qarşısında nə qədər qəribə və ziddiyyətli bir varlıq olduğunu anlamaq üçün qədim yunan mətnlərinə mütləq ehtiyac yoxdur. Amma Karson həmin mətnlərə qayıdaraq göstərir ki, bu ziddiyyətlər müasir insanın ixtirası deyil. Bizdən min illər əvvəl də insan öz istəyini anlamaqda çətinlik çəkirdi.

Onun 1998-ci ildə çap olunan Autobiography of Red əsəri bu baxımdan xüsusilə maraqlıdır. Kitab qədim yunan mifologiyasındakı Geryon obrazından çıxış edir. Lakin Karson mifi muzey vitrininə qoyub onu olduğu kimi nümayiş etdirmir. O, qədim hekayəni böyümək, sevmək, özünü tanımaq və başqalarının baxışları qarşısında həssas qalmaq haqqında müasir bir hekayəyə çevirir.

Mənə görə, burada Karsonun ədəbiyyatının əsas xüsusiyyətlərindən biri üzə çıxır: keçmiş onun üçün ölü bir zaman deyil. Qədim dünyanın obrazları müasir insanın təcrübəsində yenidən həyat qazanır. Mif dəyişir, amma insanın özünə yadlaşması, sevilmək ehtiyacı, başqasına yaxınlaşmaqla özünü itirmək qorxusu dəyişməz qalır.

Ədəbiyyatın belə bir xüsusiyyəti var. Bəzən özümüzü tanımaq üçün bizə özümüzdən uzaq bir hekayə lazımdır. Öz həyatımızı birbaşa təsvir edən mətnlərdən qaça bilərik, amma qədim bir qəhrəmanın taleyində özümüzdən nəsə görəndə dayanıb düşünürük. Karsonun miflə müasirliyi bir araya gətirməsi də bu imkandan doğur: insan özünü başqa bir zamanın, başqa bir obrazın içində tanıya bilir.

Ancaq Karsonun yaradıcılığını yalnız antik miflərin yeni yozumu ilə məhdudlaşdırmaq düzgün olmazdı. Onun əsərlərində itki və yoxluq da ən az sevgi qədər mühüm yer tutur. If Not, Winter: Fragments of Sappho kitabında o, qədim yunan şairəsi Sapfonun günümüzə gəlib çatmış şeir parçalarını tərcümə edir. Bu parçaların bir çoxu yarımçıqdır. Mətnin bəzi yerlərində sözlər, bəzilərində bütöv misralar itib. Karson bu boşluqları təxəyyülünün köməyi ilə doldurub oxucuya bütöv şeirlər təqdim etməyə çalışmır. İtkinin özünü də oxuduğumuz mətnin bir hissəsi kimi saxlayır.

Bu, sadəcə tərcüməçilik üsulu deyil, həm də dünyanı anlamaq tərzidir. Biz keçmişin bütün səslərini eşidə bilmirik. Bəzi sözlər itib, bəzi insanlardan yalnız bir xatirə, bir məktub, bir şəkil qalıb. Həyatın özü də bəzən bizə bütöv hekayələr deyil, onların qalıqlarını verir. Həmin qalıqları zorla tamamlayıb hər şeyi aydınlaşdırmaq əvəzinə, çatışmayan hissələrin qarşısında dayanmaq da mümkündür.

Karsonun qardaşı Mayklın itkisi ətrafında qurulan Nox əsəri bu düşüncəni daha şəxsi bir müstəviyə gətirir. Kitab xatirələri, mətnləri, şəkilləri və vizual elementləri bir araya gətirən qeyri-adi bir yas kitabıdır. Burada itirilən yalnız insanın özü deyil; onunla birlikdə mümkün olmayan söhbətlər, soruşulmamış suallar və artıq heç vaxt tamamlana bilməyəcək bir münasibət də var.

Yaxınlarımızın itkisi haqqında danışanda çox vaxt ağrının özünü təsvir etməyə çalışırıq. Halbuki yasın mühüm bir hissəsi də danışa bilmədiklərimizdir. İnsan dünyasını dəyişəndə onunla bağlı hər şey yox olmur, amma əvvəlki formasında da qalmır. Xatirələr dəyişir, bəzi detallar itir, əvvəllər əhəmiyyətsiz görünən hadisələr birdən-birə böyük məna qazanır. Karsonun Nox əsəri bu qarışıq, nizamsız yaddaşa səliqəli bir izah vermək əvəzinə onun formasını təkrarlamağa çalışır.

Mənə elə gəlir ki, Karsonun ədəbiyyatının ən insani tərəfi də budur: o, hər yaraya bir izah tapmaq məcburiyyətində hiss etmir özünü. Hər ağrının insana dərs verməli, hər itkinin bizi daha güclü etməli, hər sevginin bizi müdrikləşdirməli olduğu fikrinə inanmır. Bəzən insan sadəcə itirir. Bəzən keçmişi başa düşmür. Bəzən illər sonra belə müəyyən bir hadisənin qarşısında eyni sualla qalır.

Bunları yazarkən Karsonun bütün oxucular üçün asan və əlçatan müəllif olduğunu iddia etmək istəmirəm. Onun intellektual sıxlığı, klassik mətnlərə istinadları və qeyri-adi quruluşları bəzi oxucuları özündən uzaqlaşdıra bilər. Onun yaradıcılığını oxumaq üçün müəyyən səbir və maraq lazımdır. Lakin məncə, bu çətinliyin özü də əhəmiyyətlidir. Ədəbiyyat hər zaman bizi dərhal anlamağa məcbur olduğumuz fikirlərlə qarşılaşdırmalı deyil. Tanış olmayan bir düşüncənin ətrafında dolaşmaq da oxumağın bir hissəsidir.

Karsonun Nobel mükafatına layiq görülməsi qadın yazıçılar baxımından da ayrıca məna daşıyır. O, ədəbiyyat tarixində bu mükafata layiq görülən 19-cu qadındır. Nobel kimi böyük bir mükafatın tarixində qadınların hələ də azlıq təşkil etməsi bu hadisəyə əlavə bir məna verir. Ancaq Karsonun əhəmiyyətini yalnız bu rəqəmlə izah etmək də onun yaradıcılığına haqsızlıq olardı. Onun mükafatlandırılması həm də ədəbiyyatın sərhədlərini yenidən düşünməyə, şeirlə nəsr arasında, araşdırma ilə şəxsi təcrübə arasında qurulmuş adi bölgülərə yenidən baxmağa dəvətdir.

Enn Karson yazıçılara verdiyi məsləhətlərdən birində “Ortadan başlayın” deyib. Bu cümləni onun yaradıcılığı üçün də bir açar hesab etmək olar. Hər şeyi əvvəldən izah etmədən, oxucunun əlindən tutub onu mütləq bir nəticəyə aparmadan yazmaq. Həyatda olduğu kimi, ədəbiyyatda da bəzən biz hekayənin ortasına düşürük. Nəyinsə artıq baş verdiyini bilirik, amma onun necə baş verdiyini tam anlamırıq. Qarşımızda bir xatirə, yarımçıq bir cümlə, sonu görünməyən bir münasibət qalır.

İnsan da çox vaxt elə buradan başlayır: bitmiş bir sevginin ortasından, adını qoya bilmədiyi bir kədərin içindən, artıq geri qaytara bilməyəcəyi bir keçmişdən.

Bəlkə də Karsonun ədəbiyyatı bizə həyatı bütöv bir hekayəyə çevirməyin həmişə mümkün olmadığını xatırladır. Hər şeyin izahı yoxdur, hər sualın cavabı tapılmır, hər itkinin yerini nəsə doldurmur. Buna baxmayaraq, yazmaq, oxumaq və düşünmək üçün səbəb qalır. Çünki insan təkcə anladıqlarından ibarət deyil. Anlaya bilmədikləri, unutmaq istəmədikləri və ömrünün sonuna qədər içində daşıyacağı suallar da onun bir hissəsidir.