“The Guardian” qəzetində dərc olunan geniş rəyə əsasən, Homerin “Odisseya” və “İliada” dastanlarının böyük əks-səda doğuran məşhur tərcüməçisi Emili Vilson “Crossing the Wine Dark Sea” adlı yeni esse toplusunda öz fəlsəfi baxışlarını oxuculara təqdim etmişdir. Əsərdə tərcümə prosesinin çətinlikləri və sadəcə “ən az pis” olan ortaq məxrəci tapmaq uğrunda sərf edilən aylar, hətta illər xüsusi diqqət mərkəzinə gətirilmişdir.
(Müəllif bu kitabda müharibə, qəddarlıq və siyasi böhran kontekstində qədim dünya ilə müasir dövrün kəsişmə nöqtələrini, xüsusən də Silikon Vadisindəki zəngin ağdərili kişilərin yüngülləşdirilmiş stoisizm fəlsəfəsini mənimsəməsini və müxtəlif müasir təzahürləri dərindən təhlil etmişdir.)
Qədim poeziyanın bərpası məsələsinə toxunan Vilson, Safo şeirlərinin yalnız kiçik bir qisminin dövrümüzə gəlib çatdığını xatırladaraq bu mürəkkəb prosesi “bircə pəncə sümüyünə baxaraq Tiranozavr reksin bütöv təsvirini yaratmaq cəhdi” ilə müqayisə etmişdir. O, Enn Karsonun Safo tərcüməsini “səhifə üzərində nümayiş etdirilən performans sənəti” kimi yüksək qiymətləndirsə də, eyni zamanda mətndəki eynicinsli sevgi motivlərinin ixtisar edilməsini kəskin şəkildə tənqid etmişdir. Özünü zarafatla “pedant” adlandıran müəllif, həmkarları və ya tənqidçilər yanlışlığa yol verdikdə olduqca barışmaz mövqe sərgiləyərək cansıxıcı, həddindən artıq romantikləşdirilmiş, süni şəkildə arxaikləşdirilmiş, yersiz uzadılmış və məntiqsiz tərcümələri qətiyyətlə rədd etmişdir. Nümunə olaraq, klassik ədəbiyyatı ABŞ-da populyarlaşdıran Edit Hamilton qədim Yunanıstanı ideal Amerika cəmiyyəti kimi təqdim etdiyinə və quldarlıq faktını görməzdən gəldiyinə görə irqçilikdə qınanmışdır. Hətta dahi tərcüməçi hesab edilən Piter Qrin belə bəzi məqamlarda “qəribə dərəcədə sərt” üslubuna görə tənqid hədəfinə çevrilmişdir. Digər tərəfdən, başqa bir müəllifin “İliada” tərcüməsi böyük bir “soyğun” kimi dəyərləndirilsə də, əsərin cəlbedici ritmi və detallara göstərilən dərin ehtirasın bütün qüsurları örtdüyü və bu işin “əsl bayrama” çevrildiyi vurğulanmışdır. Kitabda klassik dövrdən kənarlaşdığı yeganə qısa epizodda isə Vilson Han Kanqın 2016-cı ildə Beynəlxalq Buker mükafatına layiq görülən “The Vegetarian” romanının Debora Smit tərəfindən edilən ingiliscə tərcüməsini təhlil etmiş və bəzilərinin orijinala xəyanət adlandırdığı bu hal üzərindən əslində yaxşı tərcümənin mahiyyətini sorğulamışdır.
Tərcümə nəzəriyyəsində mətnin yerli oxucu üçün rahat oxunması ilə orijinallığın qorunub saxlanılması arasında qızıl ortanı tapan Vilson, mətni oxucu üçün əlçatan formaya salmağın orijinalı mənimsəmək və ya mədəni köləliyə çevirmək mənasına gəlmədiyini xüsusi qeyd etmişdir. Lakin o, eyni zamanda fərqli mədəniyyətə aid mətnin yaratdığı şok və sürpriz effektinin gizlədilməməsinin, əsərin kökündə dayanan o yadlıq hissinin və mürəkkəb gərginliyin oxucuya tam ötürülməsinin vacibliyini müdafiə etmişdir. Məhz bu səbəbdən o, “Odisseya”nı tərcümə edərkən Homerin daktilik heksametr ölçüsünə hörmət əlaməti olaraq nəsrdən imtina etmiş və yambik pentametrə mürəkkəb bir formada mürəkkəblik qatmışdır. Söz seçimindəki dəqiqliyə xüsusi həssaslıqla yanaşan müəllif, dənizçilərin “dodaqları”nı öpüşmək üçün nəzərdə tutulan bir orqan kimi yox, təhlükə mənbəyi kimi “ağızlar” olaraq çevirmiş və Odisseyi elə ilk sətirdəcə “mürəkkəb” epiteti ilə xarakterizə etmişdir. Bütün bu qəliz gedişat fonunda mətni yığcam saxlamağın əhəmiyyəti bir daha ön plana çıxarılmış və müəllif öz versiyasının həcmcə heç bir halda Homerin orijinalını geridə qoymaması ilə qürur duyduğunu dilə gətirmişdir.
Kitabın son sözündə müəllif gənc nəsil üçün iyirmi qaydadan ibarət xüsusi bir manifest təqdim etmişdir. O, bu sahədə heç vaxt mütləq və tək bir doğru həll yolunun mövcud olmadığını əminliklə bildirmişdir. Vilson orijinal mətn oxucunu güldürdüyü, ağlatdığı, həyəcanlandırdığı, heyrətləndirdiyi və ya darıxdırdığı təqdirdə tərcümənin də mütləq eyni emosional təsiri yaratmalı olduğunu vurğulamışdır. Tərcümənin ömür boyu davam edən, lakin çəkilən əziyyətə dəyən bir sənət olduğunu qətiyyətlə bəyan edən müəllif hər kəsi hər şeyi yenidən düşünməyə, fərqli yanaşmalar təklif etməyə və eksperimentlərdən qorxmamağa çağırmışdır.
