Paradiqma.az Lilit haqqında “Şeytanlaşdırılmış Üsyan” yazısını təqdim edir.
Bəşəriyyətin yaranış mifi dedikdə hər kəsin ağlına ilk növbədə Adəm və Həvva gəlir. Lakin qədim mətnlərin dərinliklərinə endikcə və unudulmuş rəvayətləri oxuduqca qarşımıza tamamilə fərqli bir obraz çıxır. Söhbət Həvvadan əvvəl yaradıldığı iddia edilən, ancaq itaət göstərmədiyi üçün sürgün olunan Lilit adlı bir varlıqdan gedir. Lilitin hekayəsi sadəcə sıradan bir rəvayət deyil, eyni zamanda insan psixologiyasının və qadın kimliyinin necə formalaşdığını əks etdirən qədim bir güzgü rolunu oynayır. Rəsmi teologiyadan silinməsinə baxmayaraq, o, şifahi ənənələrdə yaşayaraq dövrümüzə qədər gəlib çatmışdır.
Lilitin mənşəyi yəhudi mətnlərindən daha əvvələ – qədim Mesopotamiya inanc sisteminə və Şumer sivilizasiyasına gedib çıxır. “Gilqameş” dastanının Şumer versiyalarında onun adına bir təbiət ruhu kimi rast gəlinir. Rəvayətə görə, Lilit məhəbbət ilahəsi İnannanın əkdiyi müqəddəs Huluppu ağacının gövdəsində özünə yuva qurmuşdur. Şumer mifologiyasında “Lilitu” adlandırılan bu varlıqlar qaranlıq və gecənin vahiməsi ilə əlaqələndirilirdi. Lakin o dövrlərdə Lilit hələ müstəqil bir qadın kimi deyil, təbiətin vəhşi güclərinin təcəssümü olaraq qəbul edilirdi. Zaman keçdikcə bu ruh qonşu xalqların teoloji rəvayətlərinə nüfuz edərək mürəkkəb bir xarakter qazanmışdır.
Lilitin üsyankar qadın obrazını formalaşdıran əsas mənbə doqquzuncu əsrə aid “Ben Sira Əlifbası” adlı qədim mətn hesab olunur. Rəvayətə görə, Tanrı Adəmi yaratdıqdan sonra onun tək qalmasını istəməmiş və Adəmi xəlq etdiyi həmin palçıqdan Liliti yaratmışdır. Ən diqqətçəkən vacib məqam məhz yaradılışdakı bu detalda özünü göstərir. Həvva Adəmin qabırğasından yaradıldığı halda, Lilit Adəmlə eyni materialdan, tamamilə ona bərabərhüquqlu bir varlıq kimi yaradılmışdı. Mənşədəki bu eynilik də onların arasındakı münaqişənin əsasını qoymuşdur.
Adəm Lilitdən ona hər mənada, xüsusən də cinsi münasibətlərdə tabe olmasını qəti şəkildə tələb etmişdir. Lilit isə eyni torpaqdan yaradıldıqlarını və bu səbəbdən tamamilə bərabər olduqlarını irəli sürərək, hər hansı bir formada tabe olmağı qətiyyətlə rədd etmişdir. Bu itaətsizlik təkcə ailədaxili bir anlaşılmazlıq deyil, eyni zamanda formalaşmaqda olan patriarxal quruluşa qarşı yönəlmiş ilk böyük qiyam hesab olunur. Mübahisə daha da kəskinləşdikdə isə Lilit Tanrının gizli adını çəkərək qanadlanmış, Cənnəti həmişəlik tərk etmiş və Qırmızı dənizin sahillərinə qaçmışdır.
Adəmin şikayətindən sonra Tanrı Liliti geri gətirmək üçün Sənvi, Sənsənvi və Səmanqəlaf adlı üç mələyini Qırmızı dənizə göndərmişdir. Mələklər Cənnətə qayıtmayacağı təqdirdə hər gün yüz demonik (İnsan deyil, cin/ruh varlıqları) övladının öləcəyi ilə onu hədələmişdilər. Rəvayətə görə, Lilit Cənnəti tərk etdikdən sonra cinlərlə birləşir və onlardan övladlar dünyaya gətirir. Bu övladlar “lilin” və ya “lilimu” adlandırılır — yəni Lilitin nəsli. Lakin ağır təhdidlərə baxmayaraq, Lilit əldə etdiyi müstəqilliyi əsarətə qurban verməmiş və geri qayıtmaqdan imtina etmişdir.
Övladlarının ölümü onu hədsiz qəzəbləndirmiş və o, qisas məqsədilə yeni doğulan uşaqlara zərər verən qorxunc bir demona çevrilmişdir. Əsrlər boyu analar körpələrini qorumaq üçün yataqlardan tilsimlər asmış, ondan isə bir qorxu elementi kimi istifadə etmişlər.
Orta əsrlərdə inkişaf edən Kabbala mistisizmində, xüsusən də “Zohar” kitabında Lilitin obrazı daha da dərinləşərək şər qüvvələrin başçılarından birinə çevrilmişdir. Bu sirli mətnlərdə o, artıq Adəmin qaçmış arvadı kimi deyil, baş şeytan hesab olunan Samaelin yoldaşı olaraq təsvir edilir. O, kişiləri yoldan çıxaran və mənəvi cəhətdən zəiflədən bir vəsvəsə simvolu kimi qələmə alınır. Qaranlıq güclərin mərkəzində yer alan bu Lilit arxetipi, əslində, cəmiyyətin qadın sərbəstliyinə qarşı bəslədiyi qorxuların təzahürü kimi özünü göstərir. Qədim dövrün insanları qadının gücünü cilovlaya bilmədikləri məqamlarda onu şeytanlaşdırmaq yolunu seçiblər.
Lilitin adına Müqəddəs Kitabın özündə də cüzi, lakin diqqətçəkən bir şəkildə rast gəlinir. Yeşaya peyğəmbərin kitabının otuz dördüncü fəslində xarabalıqlarda yaşayan gecə varlıqları sadalanarkən orijinal ibrani mətnində “Lilit” adı xüsusi olaraq qeyd edilir. Lakin əsrlər boyu aparılan tərcümələrdə bu ad mətndən məqsədli şəkildə silinmiş və “gecə quşu”, “bayquş” kimi sözlərlə əvəz edilmişdir. Bu tərcümə fərqliliyi təkcə linqvistik bir seçim deyil, eyni zamanda üsyan simvolunun kollektiv yaddaşdan qəsdən silinməsi cəhdinin bariz nümunəsi kimi dəyərləndirilə bilər.
Müasir dövrdə isə Lilit tamamilə fərqli bir prizmadan və ədalətli bir mövqedən qiymətləndirilməyə başlanmışdır. Psixoloqlar onu sadəcə qorxunc bir cin kimi deyil, qadın psixikasının cəmiyyət tərəfindən inkar edilmiş kölgə tərəfi kimi təhlil edirlər. İyirminci əsrdən etibarən feminist hərəkatlar rəsmi tarixin bu unudulmuş qəhrəmanını kəşf etmiş və cəsur bir müstəqillik simvoluna çevirmişlər. O, itaət etməkdənsə sürgünü və canavarlaşdırılmağı gözə alan, öz kimliyindən zərrə qədər də güzəştə getməyən azad qadın obrazının təcəssümü olaraq qarşımızda dayanır.
Yekun olaraq, Lilitin təhrif edilmiş hekayəsi bizə bəşər tarixinin sadəcə itaətkar qəhrəmanlardan deyil, eyni zamanda mütləqiyyətə boyun əyməyən qiyamkar ruhlardan ibarət olduğunu xatırladır. Onun palçıqdan başlayan və Qırmızı dənizə qədər uzanan bu həyat yolu qədim sistemlərin qadın müstəqilliyindən necə qorxduğunu və bu qorxunu şeytanlaşdırma vasitəsilə necə gizlətdiyini nümayiş etdirir.
Ədəbiyyat:
Lilith: The First Eve Siegmund Hurwitz
The Hebrew Goddess Raphael Patai
Legends of the Jews Louis Ginzberg
Zohar (tərcümə) Daniel Matt
Dictionary of Deities and Demons in the Bible Van der Toorn et al.
