Təsəvvür edək ki, qarşımızda iki rəsm əsəri var. Birincisi rənglərin ahəngi, kompozisiyasının mükəmməlliyi və yaratdığı sakitlik hissi ilə diqqətimizi çəkir. İkincisi isə qaranlıq, nizamsız və hətta narahatedici görünür. Birinci əsəri gözəl, ikincisini isə çirkin hesab etmək asan görünə bilər. Lakin bir qədər düşündükdə qarşımıza çətin bir sual çıxır: Məgər sənət əsərinin gözəlliyi yalnız xoş təəssürat yaratması ilə müəyyən olunur? Bəs bizi narahat edən, qorxudan və ya kədərləndirən bir əsər də gözəl ola bilməzmi?
Bu suallar bizi estetikanın əsas problemlərinə yaxınlaşdırır. Estetika gözəlliyin nə olduğunu araşdırmaqla kifayətlənmir. O, insanın sənət əsərləri ilə münasibətini, estetik təcrübənin necə yarandığını, zövqün mahiyyətini və bir əsər haqqında verdiyimiz qiymətlərin nə dərəcədə əsaslandırıla biləcəyini də araşdırır. Başqa sözlə, estetika yalnız gözə baxmaqla deyil, gördüyümüzü anlamaqla da əlaqəlidir.
Duyğuların biliyi: Estetika haradan başlayır?
Estetika sözü qədim yunan dilindəki aisthanomai (duyularla qavramaq) və aisthesis (duyum, qavrayış) sözləri ilə əlaqəlidir. Bu anlayışların ilkin fəlsəfi mənası duyğular vasitəsilə əldə edilən biliklə ağıl vasitəsilə əldə edilən bilik arasındakı fərqə əsaslanırdı.
Platon bu fərqi izah etmək üçün sadə, lakin düşündürücü bir nümunəyə müraciət edirdi: şəhadət barmağı baş barmağa görə uzun, orta barmağa görə isə qısadır. Beləliklə, eyni barmaq həm uzun, həm də qısa görünə bilər. Burada ziddiyyət yoxdur; sadəcə, duyğularımızın bizə təqdim etdiyi məlumat müqayisədən və baxış nöqtəsindən asılı olaraq dəyişir. Platon üçün bu, hisslər vasitəsilə qavradığımız dünyanın qeyri-sabitliyini göstərən nümunələrdən biri idi.
XVIII əsrdə alman filosofu Aleksandr Baumqarten estetikanı müstəqil fəlsəfi araşdırma sahəsi kimi sistemləşdirdi. O, Aesthetica adlı əsərində estetikanı hissi biliyin elmi kimi müəyyənləşdirdi. Baumqartenə görə, ağılın biliyi aydın və dəqiq anlayışlara əsaslandığı halda, hissi bilik eyni şəkildə müəyyənləşdirilə bilməyən, lakin özünəməxsus bütövlüyə və ifadə gücünə malik bilikdir. Məsələn, bir şeiri oxuyarkən onun yaratdığı təsiri riyazi düsturla ifadə edə bilmərik. Lakin bu, şeirdə heç bir bilginin olmadığı demək deyil. Bəzən bir obraz, bir təsvir və ya sözlərin yaratdığı ahəng haqqında uzun izahlarla çatdıra bilməyəcəyimiz bir duyğunu bizə ötürə bilər.
Baumqartenin yanaşması estetikaya yeni istiqamət verdi. Hissi qavrayışla bağlı araşdırma tədricən sənətdə gözəlliyin və estetik mükəmməlliyin öyrənilməsinə yönəldi. Bununla belə, estetikanı yalnız gözəlliyin elmi hesab etmək onun imkanlarını məhdudlaşdırmaq olardı. Çünki sənət bizi yalnız gözəlliklə deyil, əzəmət, çirkinlik, zəriflik, sakitlik, dəhşət və başqa estetik keyfiyyətlərlə də qarşılaşdırır.
Gözəllik nədir: harmoniya, ideya, yoxsa ilahi təzahür?
İnsanlar gözəllik haqqında düşünməyə Baumqartenlə başlamayıblar. Qədim yunan filosofları hələ estetika müstəqil bir sahə kimi formalaşmazdan çox əvvəl gözəlliyin mahiyyətini araşdırırdılar. Ancaq onların mülahizələri əsasən varlıq, bilik və kainat haqqında ümumi təsəvvürlərinin tərkib hissəsi idi.
Pifaqor üçün gözəlliyin əsasında harmoniya dayanırdı. O, kainatı nizamsız cisimlər yığını deyil, öz daxilində müəyyən ahəngə malik bütöv bir sistem kimi təsəvvür edirdi. Hətta göy cisimlərinin hərəkətində musiqi ahənginə bənzər bir uyğunluğun mövcud olduğunu düşünürdü. Bu yanaşmada gözəllik ayrı-ayrı hissələrin deyil, onların bir-biri ilə qurduğu münasibətin nəticəsidir.
Platon isə gözəlliyə daha mürəkkəb metafizik məna verirdi. Onun fikrincə, ayrı-ayrı gözəl əşyalar, insanlar və sənət əsərləri dəyişə bilər, lakin gözəlliyin özü dəyişməzdir. Bu dəyişməz mahiyyət “Gözəl İdeyasıdır”. Platonun Ziyafət dialoqunda təsvir etdiyi gözəlliyə yüksəliş insanın əvvəlcə gözəl bədəni, sonra ruhun və əxlaqın gözəlliyini, daha sonra isə gözəlliyin özünü dərk etməsinə əsaslanır.
Aristotel gözəllik məsələsinə fərqli istiqamətdən yanaşırdı. Onun üçün müəyyən ölçü, nizam və qavranıla bilən bütövlük vacib idi. Həddindən artıq böyük bir obyekt insanın onu bütöv şəkildə qavramasına mane ola bilər. Bu baxımdan gözəllik yalnız hisslərin yaratdığı təsir deyil, həm də hissələrin bir-biri ilə uyğun münasibətidir.
Qədim yunanların dünyagörüşündə gözəllik çox vaxt yaxşılıqdan ayrılmırdı. Bu birliyi ifadə edən kalokaqatiya anlayışı gözəl və yaxşı olanın vəhdətini bildirirdi. Gözəl həyat yalnız zahiri gözəlliklə deyil, əxlaqi kamilliklə də əlaqələndirilirdi.
Orta əsrlərdə isə gözəlliyin mənşəyi haqqında fərqli mövqelər ortaya çıxdı. Tertullian gözəlliyi insanı dünyəvi arzulara sürükləyə bilən aldadıcı bir cazibə kimi qiymətləndirirdi. Plotin üçün isə gözəllik ilahi olanın dünyadakı təzahürü idi. Avqustin də insanın ruh və bədən gözəlliyini Tanrının mükəmməl gözəlliyinə yaxınlaşmaqla əlaqələndirirdi.
Beləliklə, eyni anlayış bir düşünür üçün təhlükəli cazibə, digəri üçün ilahi həqiqətin əlaməti ola bilirdi. Bu fərq bizə mühüm bir məqamı göstərir: Gözəllik haqqında təsəvvürlərimiz yalnız gördüyümüz obyektlərdən deyil, dünyaya hansı fəlsəfi mövqedən baxmağımızdan da asılıdır.
XVIII əsrdə Frensis Haçeson gözəlliyi qavramaq üçün insanda xüsusi bir daxili duyunun mövcudluğundan bəhs edirdi. Onun fikrincə, insan müəyyən obyektlərdəki uyğunluğu və müxtəlifliyin birliyini qavrayaraq gözəllik hissinə gəlir. Bu yanaşma gözəlliyin yalnız obyektin özündə deyil, onu qavrayan insanın duyğu qabiliyyətində də axtarılmasına yol açdı.
Zövqün hökmü: Gözəllik subyektivdir, yoxsa obyektiv?
Eyni musiqini dinləyən iki insanı düşünək. Onlardan biri həmin musiqidə uşaqlıq xatirələrini tapır, digəri isə melodiyanın quruluşundakı ahəngə və mürəkkəbliyə heyran qalır. Hər ikisi əsərdən zövq alır, lakin fərqli səbəblərdən. Bəs bu musiqinin gözəlliyi onların şəxsi duyğularındanmı ibarətdir, yoxsa musiqinin özündə hər iki insanın qavraya biləcəyi keyfiyyətlər mövcuddur?
Kant bu problemi araşdırarkən xoş və gözəl anlayışlarını bir-birindən ayırırdı. Xoş olan insanın şəxsi duyğuları, maraqları və arzuları ilə əlaqəlidir. Məsələn, bir musiqi bizə keçmişdə yaşadığımız xoşbəxt bir anı xatırlatdığı üçün xoş gələ bilər. Lakin bu, həmin musiqinin estetik baxımdan gözəl olduğunu öz-özlüyündə sübut etmir.
Kanta görə, gözəllik haqqında mühakimə isə maraqdan və şəxsi mənfəətdən azad olmalıdır. İnsan bir əsəri gözəl hesab etdikdə yalnız öz zövqünü ifadə etmir, başqalarının da onun qiymətləndirməsinə qoşulmasını gözləyir. Kant bu xüsusiyyəti subyektiv universallıq adlandırır. Estetik mühakimə şəxsi duyğuya əsaslanır, amma ümumi qəbul olunmaq iddiası daşıyır.
Bu, maraqlı bir paradoks yaradır: Gözəllik haqqında hamının qəbul etməli olduğu elmi həqiqət kimi danışa bilmirik, lakin onu tamamilə şəxsi zövq məsələsinə də çevirmək istəmirik.
XX əsr filosoflarından Qay Sirsello gözəlliyin müəyyən ümumi prinsiplərini tapmağın mümkünlüyünü müdafiə edirdi. Onun fikrincə, bir obyekt müəyyən keyfiyyəti yüksək dərəcədə daşıyırsa və bu keyfiyyət həmin sahədə təcrübəsi olan insana zövq verirsə, obyekt gözəl hesab edilə bilər. Sirsello xüsusilə rənglərin canlılığına diqqət yetirirdi. Canlı rənglərə malik bir mənzərənin solğunlaşmış variantından daha gözəl görünə biləcəyini düşünürdü.
Lakin bu nəzəriyyə də etirazlardan yayınmadı. Bəzən bir xüsusiyyətin həddindən artıq güclənməsi gözəlliyi məhv edə bilər. Çox yüksək səs musiqinin ümumi ahəngini poza bilər. Digər tərəfdən, bir əsərin təsiri məhz zəif, sakit və gözə çarpmayan bir elementdən yarana bilər.
Aleksandr Nehamas isə gözəlliyi bir növ xoşbəxtlik vədi kimi xarakterizə edir. Onun fikrincə, gözəl hesab etdiyimiz obyekt bizi özü ilə və onunla əlaqəli başqa şeylərlə davamlı maraqlanmağa sövq edir. Gözəllik bir anlıq xoşlanmadan ibarət deyil; insanı yeni təcrübələrə, düşüncələrə və kəşflərə aparan bir münasibətdir.
Bəlkə də buna görə bəzi əsərləri ilk baxışda deyil, onlarla dəfələrlə qarşılaşdıqdan sonra sevməyə başlayırıq.
Gözlə görünməyən xüsusiyyətlər: Estetik keyfiyyətlər
Bir rəsmə baxaraq onun qırmızı, sarı, yaxud düzbucaqlı olduğunu müəyyənləşdirmək çətin deyil. Bəs həmin rəsmə zərif, tarazlı, sakit və ya güclü deməyimiz nə ilə əsaslandırılır?
Frenk Sibli estetik xüsusiyyətləri məhz bu baxımdan araşdırırdı. O, estetik anlayışları müəyyən bir tərifə sığışdırmaq əvəzinə, onların nümunələrini təqdim edirdi. Onun siyahısında tarazlı, sakit, güclü, zərif və incə kimi keyfiyyətlər yer alırdı.
Sibliyə görə, bu xüsusiyyətləri müəyyən etmək üçün sadəcə görmək və eşitmək kifayət etmir. İnsan həm də müəyyən estetik zövqə sahib olmalıdır. Bir rəsmə baxan hər kəs onun solğun rənglərdən və yumru xətlərdən ibarət olduğunu görə bilər. Lakin həmin xüsusiyyətlərin rəsmə zəriflik verdiyini hamı eyni şəkildə qavramaya bilər.
Burada vacib bir fərq yaranır: Estetik olmayan xüsusiyyətlər estetik xüsusiyyətləri sübut etməsə də, onları əsaslandırmağa kömək edə bilər. Məsələn, bir rəsmin solğun rəngləri və yumru xətləri onun zərifliyinin səbəbləri kimi göstərilə bilər.
Ted Koen isə Sibliyə etiraz edərək estetik və qeyri-estetik xüsusiyyətlər arasında həmişə aydın sərhəd çəkməyin mümkün olmadığını bildirirdi. Onun fikrincə, sözün mənası istifadə olunduğu kontekstdən asılıdır. Güclü sözü lokomotivin fiziki imkanlarını ifadə edə bildiyi kimi, bir simfoniyanın estetik təsirini də ifadə edə bilər.
Beləliklə, estetik xüsusiyyətlər haqqında danışarkən yalnız sözlərin mənasına deyil, onların hansı obyektə və hansı məqsədlə aid edildiyinə də diqqət yetirməliyik.
Sənət əsərini necə görürük? Forma və kontekst
Bir rəsmə baxdıqda diqqətimizi ilk növbədə rənglərə, xətlərə və kompozisiyaya yönəldirik. Ancaq əsərin hansı dövrdə yaradıldığını, rəssamın nəyi ifadə etməyə çalışdığını və hansı tarixi şəraitdə yaşadığını öyrəndikdən sonra ona münasibətimiz dəyişə bilər.
Bu fərq estetik təcrübəyə dair iki əsas yanaşmanın meydana çıxmasına səbəb olub: formalizm və kontekstualizm.
Formalizmə görə, estetik təcrübənin əsasını əsərin forma xüsusiyyətləri təşkil edir. Rənglərin ahəngi, xətlərin quruluşu, musiqidə səslərin münasibəti və əsərin ümumi kompozisiyası bu baxımdan əsas əhəmiyyət daşıyır. İnsan əsəri qavrayarkən gündəlik qayğılarını, şəxsi maraqlarını və xarici məqsədlərini bir müddət arxa plana keçirməlidir. İmmanuel Kantın estetik nəzəriyyəsi formalist yanaşmanın formalaşmasında mühüm yer tutur.
Kontekstualizm isə əsəri yalnız onun zahiri xüsusiyyətlərinə əsaslanaraq qiymətləndirməyin kifayət etmədiyini müdafiə edir. Əsərin məzmunu, yaranma tarixi, müəllifin niyyəti və aid olduğu sənət ənənəsi də mühüm əhəmiyyət daşıyır. Kendal Uolton və Artur Danto bu yanaşma ilə əlaqələndirilən əsas düşünürlərdəndir.
Məsələn, gündəlik həyatda istifadə etdiyimiz adi bir əşyanın muzeydə sənət əsəri kimi təqdim edildiyini düşünək. Əşyanın görünüşü dəyişməsə də, aid olduğu kontekst dəyişir. Bu zaman onun nə üçün məhz həmin məkanda nümayiş etdirildiyi və hansı sənət anlayışına meydan oxuduğu barədə düşünməyə başlayırıq.
Estetik təcrübənin özünün necə bir təcrübə olduğu da fəlsəfi mübahisə mövzusudur. Con Dyui estetik təcrübənin əsas xüsusiyyətlərini onun daxili birliyində və tamamlanmışlığında görürdü. Monro Berdsli isə estetik təcrübəni vahid, bütöv və intensiv bir proses kimi xarakterizə edirdi.
Corc Dikki bu yanaşmaya etiraz edirdi. Onun fikrincə, tamamlanmışlıq sənət əsərinə aid ola bilər, lakin əsəri izləyən insanın yaşadığı təcrübəni avtomatik olaraq tamamlanmış hesab etmək olmaz. Eddi Zemaç isə başqa bir məqama diqqət çəkirdi: estetik təcrübə həmişə xoş və müsbət hisslərdən ibarət deyil. Çirkinlik, tutqunluq, narahatlıq və sıxıntı da estetik təcrübənin tərkib hissəsi ola bilər.
Deməli, sənət əsərinin dəyəri hər zaman bizə xoş hisslər bəxş etməsində deyil. Bəzən yaxşı bir əsərin gücü məhz bizi narahat etməyi bacarmasındadır.
Estetik münasibət: Baxmaq, seyr etmək və anlamaq
Bir heykəlin qarşısında dayandığımızı düşünək. Onun hansı materialdan hazırlandığını öyrənmək istəyiriksə, idrak yönümlü münasibət göstəririk. Heykəl bizə keçmişdə tanıdığımız bir insanı xatırladırsa, şəxsi münasibət qururuq. Onun hansısa hissəsini evimizdə istifadə edə biləcəyimizi düşünürüksə, praktik münasibət göstəririk.
Bəs heykəlin materialından, bizdə yaratdığı xatirələrdən və mümkün faydasından asılı olmayaraq onun formasını, ahəngini və estetik xüsusiyyətlərini anlamağa çalışırıqsa?
Bu, estetik münasibətdir.
Kant estetikanın bu cəhətini maraqsızlıq anlayışı ilə izah edirdi. Burada maraqsızlıq gündəlik dildəki laqeydlik demək deyil. Söhbət əsərə şəxsi mənfəət və praktik fayda baxımından yanaşmamaqdan gedir. İnsan əsəri yalnız seyr etmək və onun estetik xüsusiyyətlərini qavramaq üçün izləyir.
Edvard Bullou bu yanaşmaya emosional məsafə anlayışını əlavə edirdi. Onun fikrincə, məsələn, faciəvi tamaşanı qiymətləndirmək üçün insan səhnədəki hadisələrə birbaşa müdaxilə etmək istəyindən uzaqlaşmalıdır.
Lakin bu fikir də mübahisəlidir. Təsəvvür edək ki, film izləyərkən ağlayırıq, qorxu səhnəsində həyəcanlanırıq və ya romanın qəhrəmanının taleyinə öz taleyimiz kimi yanaşırıq. Məgər bu zaman əsərin estetik xüsusiyyətlərini qavraya bilmirik?
Zemaçın etirazlarından biri də budur: Sənət əsərinin həqiqi mövcudluğu və orijinallığı bizim münasibətimizə təsir göstərir. Əsl tablo ilə onun qüsursuz surəti eyni vizual xüsusiyyətlərə malik olsa belə, onların qarşısında keçirdiyimiz təcrübə eyni olmaya bilər.
Uolton və Dantoya görə, əsərin tarixi və sənət baxımından hansı kateqoriyaya aid edilməsi də onun qavranılmasını dəyişir. Alan Qoldman isə estetik münasibətin hər zaman xüsusi bir məqsəd kimi seçilməsinin vacib olmadığını vurğulayır. Bəzən insan bir əsərin və ya təbiət mənzərəsinin estetik xüsusiyyətləri ilə öz-özünə qarşılaşır və həmin təcrübəyə qapılır.
Estetik mühakimə: Gözəl deməyə haqqımız varmı?
Bir əsəri gözəl, zərif, böyük və ya mükəmməl adlandırdığımız zaman sadəcə duyğumuzu ifadə etmirik. Biz həm də qiymətləndirmə aparırıq. Buna estetik mühakimə deyilir.
Lakin estetik mühakimələrin dili həmişə göründüyü qədər sadə deyil. Məsələn, bir insanın şən olması ilə onun portretinin şən görünməsi eyni şey deyil. Birinci halda insanın emosional vəziyyətindən, ikinci halda isə sənət əsərinin yaratdığı təəssüratdan danışırıq. Deməli, sözün estetik məna daşıması onun hansı kontekstdə işlədilməsindən asılıdır.
Debni Taunsend estetik mühakimələri üç qrupa ayırır.
Birinci qrup müqayisəli mühakimələrdir. Məsələn, Hamletin Otellodan daha yaxşı əsər olduğunu söyləyirik. Burada hər iki əsər haqqında faktlar göstərmək mümkündür, lakin onlardan hansının daha yaxşı olması qiymətləndirmə tələb edir.
İkinci qrup mütləq mühakimələrdir. Məsələn, Hamletin möhtəşəm əsər olduğunu bildiririk və fikrimizi onun mənəvi mürəkkəbliyi, qəhrəmanların xarakteri və hadisələrin inkişafı ilə əsaslandırırıq. Buradakı mütləqlik mühakimənin mübahisəsiz olması deyil, onun konkret xüsusiyyətlər əsasında əsaslandırılmasıdır.
Üçüncü qrup estetik təcrübə mühakimələridir. Bu halda əsərin özündən daha çox onun bizdə yaratdığı təcrübəyə dəyər veririk. Bir musiqi əsəri bizim üçün həyatımızın müəyyən dövrünü ifadə edə, bir film şəxsi təcrübələrimizi anlamağımıza kömək edə bilər.
Bəs estetik mühakimələr obyektiv ola bilərmi?
Kantın fikrincə, estetik mühakimələr subyektivdir, çünki onlar bilikdən deyil, zövq hissindən qaynaqlanır. Lakin insan gözəllik haqqında danışarkən başqalarının da onun mühakiməsinə qoşulmasını gözləyir.
Sibli isə başqa mövqedən çıxış edirdi. Onun üçün estetik mühakimə obyektin müəyyən xüsusiyyətlərini ifadə edə bilər. Lakin bu xüsusiyyətləri görmək üçün estetik zövqə və təcrübəyə ehtiyac var.
O, sənət tənqidçisinin başqalarına estetik xüsusiyyətləri görməkdə kömək edə biləcəyini düşünürdü. Tənqidçi əsərin rənglərinə, xətlərinə və kompozisiyasına diqqət çəkə, metaforalardan, müqayisələrdən və təzadlardan istifadə edə, müəyyən detalları təkrar-təkrar vurğulaya bilər. Bəzən düzgün jest və ya səs tonu belə bir əsərin əvvəllər fərq edilməyən xüsusiyyətini üzə çıxara bilər.
Beləliklə, estetik tənqid başqalarına nəyi sevməli olduqlarını diktə etmək deyil, onların gördüklərini daha dərindən qavramalarına kömək etməkdir.
Gözəllik haqqında mübahisə niyə bitmir?
Estetika haqqında aparılan müzakirələrdən belə nəticəyə gəlmək olar ki, gözəllik nə yalnız obyektin özündə mövcud olan dəyişməz xüsusiyyətdir, nə də insanın istənilən anda formalaşdırdığı şəxsi duyğudur. O, obyektin xüsusiyyətləri, insanın qavrama qabiliyyəti, təcrübəsi və dünyagörüşü arasında yaranan mürəkkəb münasibətin nəticəsidir.
O, bizə hazır cavablar təqdim etmir, suallarımızı dəyişdirir. Bir əsəri ilk dəfə gördükdə yalnız rənglərini və formasını müşahidə edə bilərik. Daha sonra onun tarixini, müəllifinin niyyətini və yaratdığı mənaları öyrəndikcə həmin əsər bizim üçün tamam başqa bir məna qazanır.
Estetika da bu dəyişmənin arxasınca gedir. O, bizdən yalnız gözəlliyi tanımağı deyil, gözəllik haqqında verdiyimiz hökmlərin səbəblərini anlamağı tələb edir. Çünki bir əsərin qarşısında dayanıb bu gözəldir demək asandır. Əsl fəlsəfi sual isə bundan sonra başlayır: Nəyə görə gözəldir və bu gözəlliyi başqasına necə izah edə bilərik?
