İnsanın özünə qayıdışı, yoxsa bütün müqəddəsliklərə qarşı üsyan?

İnsanın özünə qayıdışı, yoxsa bütün müqəddəsliklərə qarşı üsyan?

Paradiqma İbrahim Azizin Maks Ştirner haqqında yazısını təqdim edir.

İnsan özündən daha böyük hesab etdiyi ideyaların qarşısında əyildikcə, öz həyatının sahibi olmaqdan uzaqlaşır. XIX əsr alman filosofu Maks Ştirnerin düşüncəsi məhz bu narahatlıqdan doğur: bizi idarə edən həqiqətlər, dəyərlər və ideallar həqiqətənmi bizim üçündür, yoxsa biz onların xidmətinə verilmişik?

Fəlsəfə tarixində elə düşünürlər var ki, dünyanı necə dəyişdirmək lazım olduğunu izah etməyə çalışırlar. Elələri də var ki, dəyişdirmək istədiyimiz dünyanın özündən əvvəl, həmin dünyanın içindəki insanın kim olduğunu sorğulayırlar. Maks Ştirner ikinci növ filosoflardandır. O, insanlığın xoşbəxtliyi, ümumi azadlıq, mükəmməl cəmiyyət və ali mənəvi dəyərlər haqqında danışan fəlsəfi sistemlərin qarşısına narahatedici bir sual qoyur: bütün bunlar naminə yaşayan insanın özü haradadır?

Fəlsəfə tarixində elə mütəfəkkirlər var ki, dünyanı necə dəyişdirməyin mümkün olduğunu izah etməyə çalışırlar. Elələri də var ki, dəyişdirmək istədiyimiz dünyadan əvvəl, onun içində yaşayan insanın kimliyini sorğulayırlar. Maks Ştirner ikinci qismə aid filosoflardandır. O, insanlığın xoşbəxtliyi, ümumi azadlıq, mükəmməl cəmiyyət və ali mənəvi dəyərlər haqqında danışan fəlsəfi sistemlərin qarşısına narahatedici bir sual qoyur: bütün bunlar naminə yaşayan insanın özü haradadır?

1806-cı ildə Almaniyanın Bayroyt şəhərində Yohann Kaspar Şmidt adı ilə dünyaya gələn Ştirner Berlin Universitetində Hegelin mühazirələrində iştirak etmiş, sonralar isə müəllimliklə məşğul olmuşdu. Onun fəlsəfə tarixindəki yerini müəyyənləşdirən əsas əsəri 1844-cü ildə nəşr olunan Der Einzige und sein Eigentum — Azərbaycan dilinə təxminən “Yeganə və onun mülkiyyəti” kimi çevrilə biləcək kitabdır. Əsər ilk baxışda eqoizmin müdafiəsi kimi görünə bilər. Lakin Ştirnerin məqsədi insanları sadəcə öz mənafelərini güdməyə çağırmaq deyildi. O, daha dərin bir məsələyə toxunurdu: insanın öz həyatına sahib çıxmasına mane olan şeylər təkcə xarici hakimiyyətlər deyil, onun şüurunda toxunulmaz həqiqətə çevrilmiş ideyalardır.

İnsanın üzərindəki görünməz hakimiyyət

Ştirnerin fəlsəfəsinin əsas anlayışlarından biri insanın özündən kənarda müstəqil güc qazanan mücərrəd ideyalardır. O, məşhur əsərində bunları sanki insanın üzərində dolaşan “xəyalətlər” kimi təsvir edir. Burada söhbət adi mənada xəyallardan deyil, insanın özünün yaratdığı, lakin sonradan özündən üstün tutduğu anlayışlardan gedir.

Din, dövlət, əxlaq, insanlıq, vətən, hətta mücərrəd azadlıq anlayışı da müəyyən şəraitdə belə bir hakimiyyətə çevrilə bilər. Məsələn, insan başqalarına kömək etməyin, ədalətli yaşamağın və ya vətənini sevməyin yanlış olduğunu düşünmür. Ştirnerin etirazı bu dəyərlərin özünə deyil, onların insanın qarşısında mütləq və mübahisəsiz hökm kimi dayanmasına yönəlir. İnsan bir ideyanı öz həyatının ifadəsi kimi yaşamaq əvəzinə, onun qarşısında özünü daim günahkar, natamam və borclu hiss etməyə başlayır.

Bu baxımdan Ştirnerin tənqidi dinlə məhdudlaşmır. Onun fikrincə, dini inanclardan uzaqlaşdığını düşünən insan belə, başqa bir müqəddəsliyin hakimiyyəti altına düşə bilər. Tanrının yerini “İnsanlıq”, dini itaətin yerini isə mücərrəd mənəvi borc tuta bilər. Beləliklə, insanı azad etməyi qarşısına məqsəd qoyan fikir də onun üzərində yeni bir hakimiyyət qura bilər.

Ştirner üçün əsas məsələ insanın özünü ümumi anlayışlara qurban verməməsidir. “İnsan” anlayışı müəyyən xüsusiyyətləri ümumiləşdirərək hamıya aid bir təsvir yaradır. Halbuki canlı, konkret insan heç bir ümumi təsvirə tam sığmır. Onun arzuları, seçimləri, ziddiyyətləri və dəyişmək imkanları var. Ştirnerə görə, insanın bu özünəməxsusluğu mücərrəd ideallar naminə arxa plana keçirilməməlidir.

Eqoizm nədir: yalnız özünü düşünməkmi?

Maks Ştirnerin ən çox yanlış anlaşılan anlayışı eqoizmdir. Gündəlik dildə eqoist adlandırdığımız insan adətən başqalarını düşünməyən, yalnız şəxsi maraqlarını güdən və qazancını hər şeydən üstün tutan biri kimi təsəvvür olunur. Lakin Ştirnerin mövqeyini bu təsvirlə məhdudlaşdırmaq olmaz.

Filosof üçün insanın bütün həyatını pul qazanmağa həsr etməsi də onu azad etmir. Əgər bir şəxs var-dövlət əldə etmək naminə bütün başqa istəklərindən, münasibətlərindən və müstəqil qərar vermək qabiliyyətindən imtina edirsə, o, zahirən öz marağını güdsə də, əslində müəyyən bir məqsədin əsirinə çevrilib. Deməli, məsələ insanın nəyi istəməsində deyil, istəklərinin onun həyatını nə dərəcədə idarə etməsindədir.

Ştirnerin fəlsəfəsində mühüm yer tutan Eigenheit anlayışını “özünə məxsusluq” və ya “özünə yiyə durmaq” kimi ifadə etmək mümkündür. Bu, sadəcə başqalarının iradəsinə tabe olmamaq demək deyil. İnsan öz düşüncələrini, inanclarını və ehtiraslarını da sorğulamağı bacarmalıdır. Bir vaxtlar verdiyi qərara, qəbul etdiyi əqidəyə və ya seçdiyi həyat tərzinə ömrünün sonuna qədər bağlı qalmağa məcbur deyil. Dünən inandığı şey bu gün ona yad görünə bilər. Ştirner üçün insanın dəyişmək hüququ da azadlığın bir hissəsidir.

Burada mühüm bir fərq ortaya çıxır: özünə məxsus olmaq bütün istəklərin arxasınca kor-koranə getmək demək deyil. Əksinə, insan öz ehtiraslarının onu idarə etməsinə də yol verməməlidir. Ştirnerin eqoizmi rahatlıq, acgözlük və ya özünü hamıdan üstün tutmaqdan daha çox, insanın öz həyatı və qərarları üzərində hakimiyyətini qorumaq cəhdidir.

İnsan özünə necə sahib çıxa bilər?

Ştirnerin fəlsəfəsini anlamaq üçün bir sualın cavabını aydınlaşdırmaq lazımdır: insan öz həyatının sahibi olmaq istəyirsə, bunun üçün nə etməlidir? Başqalarının iradəsinə tabe olmamaq kifayət edirmi? Bəs insanın öz daxilində elə istəklər, qorxular və ehtiraslar varsa ki, onun yerinə qərar verirlər? Bu halda insan xaricdən azad görünsə də, daxilən özünə məxsus sayıla bilərmi?

Ştirnerin düşüncəsi bu suallara hazır resept vermir. Lakin onun fəlsəfəsindən çıxış edərək insanın özünü sorğulaması üçün bir neçə istiqamət müəyyənləşdirmək mümkündür.

Əvvəlcə, insan öz qərarlarının həqiqi səbəblərini araşdırmalıdır.

Təsəvvür edək ki, bir insan ailəsinin istəyinə görə müəyyən peşəni seçir, cəmiyyətin qınağından qorxduğu üçün öz fikirlərini gizlədir və ya başqalarının gözündə hörmətli görünmək naminə istəmədiyi bir həyatı yaşayır. O, verdiyi qərarları öz seçimi kimi qəbul edə bilər. Ancaq burada vacib bir sual var: həqiqətənmi belə istəyir, yoxsa başqalarının razılığını itirməkdən qorxur?

Ştirnerin yanaşmasına uyğun olaraq insan özünə belə bir sual verə bilər: Əgər heç kim məni qınamasaydı, tərifləməsəydi və seçimimə görə mühakimə etməsəydi, yenə də eyni qərarı verərdimmi?

İnsan ailəsini sevə, onun məsləhətini dəyərli saya və öz seçimini könüllü olaraq başqalarının arzuları ilə uzlaşdıra bilər. Əsas məsələ bu qərarı qorxudan və məcburiyyətdən deyil, şüurlu seçimdən irəli gələrək verməsidir. Ştirnerin narahat olduğu məqam başqalarını dinləməyimiz deyil, onların iradəsinin bizim iradəmizi əvəz etməsidir.

Bir vaxtlar inandığımız fikir sonradan bizə yad görünə bilər. Əvvəllər həyatımızın əsas məqsədi saydığımız bir işin, münasibətin və ya ideyanın artıq bizə məna vermədiyini görə bilərik. Belə vəziyyətdə insanı keçmiş qərarına bağlayan nədir? Həmin qərarın hələ də doğru olduğuna inamı, yoxsa özünü əvvəlki düşüncəsindən ayırmağa cəsarət etməməsi?

Burada söhbət hər dəfə fikrini dəyişməkdən və ya heç bir prinsipə bağlı qalmamaqdan getmir. İnsan müəyyən dəyərləri şüurlu şəkildə qəbul edə, onlara sadiq qala və həyatını həmin dəyərlər əsasında qura bilər. Lakin bu sədaqət öz mühakiməsini dayandırdığı, başqa ehtimalları nəzərdən keçirməkdən imtina etdiyi nöqtədə təhlükəli xarakter alır. İnsan öz prinsiplərini seçə bilər, amma həmin prinsiplərin onun yerinə düşünməsinə yol verməməlidir.

Ştirnerin fəlsəfəsinin ən incə məqamlarından biri budur: insan yalnız başqalarının qarşısında deyil, öz daxilində də azadlığını itirə bilər. Bunun üçün mütləq xarici hakimiyyətin mövcudluğu vacib deyil. Bəzən insanın öz arzusu onun üzərində elə bir güc qazanır ki, o, həmin arzunun həyata keçməsi naminə həyatındakı hər şeyi qurban verməyə başlayır.

Məsələn, var-dövlət qazanmaq istəyən insan bütün həyatını sərvət toplamağa həsr edir. Uğur qazanmaq arzusu onun üçün o qədər vacib olur ki, sağlamlığına, münasibətlərinə və başqa maraqlarına əhəmiyyət vermir. Sevdiyi insanı itirməkdən qorxan biri isə öz sərhədlərini, fikirlərini və ləyaqətini qorumaqdan imtina edir. Belə insan kənardan öz istəyinin arxasınca gedən biri kimi görünə bilər. Ancaq onun bütün həyatını idarə edən həmin istək artıq azadlığını məhdudlaşdıran bir qüvvəyə çevrilib.

Ştirnerin nəzərində bu, eqoizmin tam mənada ifadəsi deyil. Çünki insan yalnız bir ehtirasın hökmü altında yaşadıqda başqa imkanlarını da itirir. Ehtiras özlüyündə problem deyil; problem insanın ona qarşı çıxmaq, onu yenidən qiymətləndirmək və lazım gəldikdə ondan uzaqlaşmaq imkanını itirməsidir.

Buradan gündəlik həyat üçün əhəmiyyətli bir nəticə çıxır: insan öz istəklərini boğmağa deyil, onların qarşısında düşünmək imkanını qorumağa çalışmalıdır. Özündən soruşmalıdır: Mən bu arzunu həqiqətən istəyirəm, yoxsa artıq ondan imtina edə bilməyəcək qədər ona bağlanmışam? Bu seçim məni genişləndirir, yoxsa bütün həyatımı tək bir məqsədin ətrafında daraldır?

Ştirner insanın cəmiyyətdən tamamilə uzaqlaşmasını müdafiə etmir. O, insanların bir-biri ilə münasibət qurmasını, əməkdaşlıq etməsini və birgə fəaliyyət göstərməsini mümkün sayır. Lakin bu münasibətlərin fərdin müstəqilliyini əlindən almamasına xüsusi əhəmiyyət verir. Onun eqoistlər birliyi adlandırdığı münasibət forması insanların öz iradələrini qoruyaraq bir araya gəlməsini nəzərdə tutur.

Bu yanaşmanı gündəlik həyata tətbiq etdikdə belə bir sual meydana çıxır: mənim münasibətlərim qarşılıqlı seçimə əsaslanır, yoxsa yalnız borc, günahkarlıq və itirmək qorxusu ilə davam edir?

İnsan dostuna kömək edə, sevdiyi insan üçün fədakarlıq göstərə və öz maraqlarının bir hissəsindən könüllü şəkildə imtina edə bilər. Ştirner baxımından bunların heç biri avtomatik olaraq azadlığın itirilməsi demək deyil. Əsas məsələ fədakarlığın insanın öz seçimi olaraq qalmasıdır. İnsan sevdiyi üçün müəyyən çətinlikləri qəbul edə bilər, lakin bu, özünü tamamilə yox saymağa məcbur olduğu anlamına gəlməməlidir.

Bununla belə, Ştirnerin burada irəli sürdüyü fikir mübahisəsiz deyil. O, başqalarına qarşı müstəqil mənəvi öhdəliklərin mövcudluğunu rədd edəcək qədər irəli gedir. Münasibətləri əsasən fərdin maraqları baxımından izah etməsi sevginin və qayğının qarşı tərəfin rifahını onun öz istəyindən asılı olmayaraq da nəzərə alan tərəfini kölgədə qoya bilər. Buna görə də onun azadlıq anlayışını qəbul etmək insan münasibətlərinə dair bütün mövqelərini qəbul etməyi tələb etmir.

Bütün bunlar bizi Ştirnerin fəlsəfəsinin əsas sualına qaytarır. İnsan özünə necə sahib çıxmalıdır? Başqalarının iradəsini kor-koranə qəbul etməməklə, öz arzularının onu idarə etməsinə imkan verməməklə, inanclarını yenidən nəzərdən keçirməklə və real seçim imkanlarını artırmaqla. Ancaq bunlar da dəyişməz qaydalara çevrilməməlidir. Çünki məqsəd yeni bir itaət forması yaratmaq deyil, insanın öz qərarlarını şüurlu şəkildə verə bilməsi üçün imkanlarını qorumaqdır.

Maks Ştirnerin fəlsəfəsi öz dövründə böyük mübahisələrə səbəb oldu. Onun tənqidi xüsusilə Hegelin davamçıları ilə bağlı intellektual mühitə təsir göstərdi. Lüdviq Feyerbaxın din tənqidini yetərli hesab etməməsi, Bruno Bauerin mövqeləri ilə mübahisəsi və Karl Marksın sonrakı fəlsəfi inkişafı ilə əlaqəsi Ştirnerin XIX əsr düşüncəsindəki yerini müəyyənləşdirən məqamlardandır.

Karl Marks və Fridrix Engels Alman ideologiyası əsərində Ştirnerin fikirlərinə geniş şəkildə cavab vermiş, onun mövqeyini ciddi tənqid etmişdilər. Bununla belə, həmin mübahisə Ştirnerin Marksın düşüncəsinin inkişafında hansı rol oynadığı məsələsini də aktual saxlayır. Sonralar Ştirner fərdiyyətçi anarxizm ənənəsinə təsir göstərmiş, onun fikirləri nihilizm, ekzistensializm və poststrukturalizmlə də müqayisə edilmişdir.

Onun Fridrix Nitsşe ilə tez-tez yanaşı çəkilməsi də təsadüfi deyil: hər iki filosof fərdin mövcud əxlaqi dəyərlərlə münasibətini problemə çevirir. Lakin bu oxşarlıq Nitsşenin Ştirnerdən birbaşa təsirləndiyini sübut etmir. Onların arasında paralellər aparmaq mümkündür, amma bu paralelləri tarixi fakt kimi təqdim etmək düzgün olmazdı. 

Ştirnerin fəlsəfəsinin əhəmiyyəti onun bütün suallara cavab verməsində deyil, bəzən heç vermək istəmədiyimiz sualları qarşımıza qoymasındadır. İnsan özünü cəmiyyətin, dövlətin, dinin və əxlaqın tələbləri ilə müəyyənləşdirərkən harada bitir, harada başlayır? Əgər insan yalnız müəyyən ideallara uyğun gəldikdə dəyərli sayılırsa, onun həmin ideallardan kənarda özünəməxsusluğu qala bilərmi? Bütün həyatımızı borclar və öhdəliklər üzərində qurduqda, özümüzə aid olan nə qalır?

Ştirnerin cavabları ilə razılaşmaq məcburiyyətində deyilik. Hətta onun əxlaqi öhdəliklərə münasibətini, cəmiyyət haqqında təsəvvürünü və fərdin maraqlarına verdiyi mütləq üstünlüyü tənqid etmək üçün kifayət qədər əsas var. Lakin onu yalnız eqoizmin müdafiəçisi kimi kənara qoymaq da asan çıxış yolu olardı. Çünki onun fikirlərinin arxasında daha ümumi bir problem dayanır: insan öz əli ilə yaratdığı dəyərlərin köləsinə çevrilə bilərmi?

Maks Ştirner bizi rahat bir nəticəyə gətirmir. O, azadlığı müdafiə edərkən məsuliyyətin sərhədlərini mübahisəli hala gətirir, fərdin müstəqilliyini ucaldarkən başqaları ilə birgə yaşamağın çətinliklərini daha aydın göstərir.

Mənbə və əlavə oxu: Stanford Encyclopedia of Philosophy — “Max Stirner”.

İbrahim Aziz

İbrahim Aziz