Paradiqma Mərmərə universitetinin dosenti Ərdal Yılmazın “Filosofların həyatdakı rolu” yazısını təqdim edir.

Bir çox insan hesab edir ki, filosoflar gündəlik həyatla birbaşa əlaqəsi olmayan, olsa belə, həyati əhəmiyyət daşımayan məsələlər üzərində düşünür və bu mövzular barədə fikirlər irəli sürürlər. Başqa sözlə, onların fikrincə, filosoflar olmasa da, həyat öz axarında davam edər. Çünki fəlsəfənin, yəni filosofların düşüncə fəaliyyətinin məhsulu olan ideyaların insanların həyat keyfiyyətinin yüksəlməsinə ciddi təsir göstərmədiyi düşünülür. Hətta bəziləri iddia edir ki, filosoflar həyatda elə də vacib olmayan məsələlər ətrafında suallar ortaya atmaqla insanları lazımsız mübahisələrə cəlb edir və bu yolla onların düşüncəsini qarışdırırlar.

İlk növbədə qeyd etmək lazımdır ki, filosofların həyatla birbaşa əlaqəsinin olmadığı və fəlsəfənin insanın həyat keyfiyyətinə heç bir töhfə vermədiyi fikri tamamilə yanlışdır. Əslində, filosofun əsas məqsədi gerçəkliyi anlamaq və izah etmək, onun mahiyyətini dərk etmək, eyni zamanda insana mənalı və dəyərli həyat sürmək yolunda bələdçilik etməkdir. Başqa sözlə, filosof həm dünya, həm də insanla bağlı problemləri nəzəri və praktik baxımdan araşdırmağa, onların həlli üçün əsaslandırılmış cavablar ortaya qoymağa çalışır.

Burada “həll” anlayışı işlədildikdə dərhal “fəlsəfə cavab vermək deyil, sual verməkdir” kimi geniş yayılmış, lakin qismən yanlış bir etiraz səsləndirilə bilər. Bu yanaşmaya görə, filosoflar yalnız suallar verməklə məşğul olurlar. Belə təsəvvürün formalaşmasında, əsasən, Platonun dialoqlarındakı baş qəhrəman Sokratın fəlsəfə ilə məşğul olma üsulunun mühüm rolu olmuşdur.

Lakin bu təsəvvür tamamilə yanlış olmasa da, natamamdır. Çünki düzgün qoyulmuş hər bir sual sonda müəyyən bir cavaba aparır. Ola bilər ki, həmin cavab başqa bir filosof üçün qaneedici olmasın. O zaman o, sualı yenidən nəzərdən keçirər və fərqli bir nəticəyə gələr. Nəticədə, eyni suala verilən müxtəlif cavablar yekun və hamı tərəfindən qəbul edilən nəticə ortaya çıxarmasa da, düşüncə əvvəlki nöqtədə qalmır. Əksinə, hər yeni yanaşma mövzunun daha dərindən anlaşılmasına, problemin daha geniş çərçivədə dərk edilməsinə şərait yaradır.

Bu baxımdan, qət edilən intellektual yolun özü də müəyyən mənada cavabdır. Çünki o, başlanğıcdakı sualı daha zəngin məzmunda yenidən düşünməyə imkan verir. Deməli, fəlsəfədə bütün sualların qəti və son cavabı olmasa da, hər bir ciddi sual özünü müşayiət edən, düşüncə prosesində formalaşan bir cavaba malikdir.

Fəlsəfəyə ehtiyatla yanaşanların mövqeyi, ümumiyyətlə, yuxarıda qeyd edildiyi kimidir. Lakin fəlsəfəyə açıq şəkildə qarşı çıxanların münasibəti daha sərt və aqressiv olur. Onların fikrincə, filosoflar verdikləri suallarla insanların düşüncəsini qarışdırır, cəmiyyətdə kök salmış təsəvvür və inancları sorğulatmaqla ictimai parçalanmaya zəmin yaradırlar. Xüsusilə də gəncləri mövcud qaydaları, siyasi hakimiyyəti və dini ehkamları sorğulamağa təşviq etdikləri üçün tənqid olunurlar.

Bu etirazların əsasən iki mənbədən qaynaqlandığını söyləmək olar. Birincisi, fəlsəfənin mahiyyət etibarilə dinə qarşı olduğunu düşünənlərdir. İkincisi isə ədalətsiz idarəetmə sistemindən fayda əldə edən və mövcud vəziyyətin dəyişməsini istəməyən çevrələrdir. İkinci qrupun etirazları şəxsi maraqların qorunmasına xidmət etdiyindən, onları ayrıca müzakirə etməyə ciddi ehtiyac yoxdur.

Birinci etiraz isə həm daha geniş yayılıb, həm də nəzəri baxımdan daha əhəmiyyətlidir. Bu yanaşmaya görə, filosoflar cəmiyyətin qəbul etdiyi inanc və dəyərlərə qarşı mövqe tutur, onları sorğulamaqla ictimai nizamı təhlükə altına salırlar. Bu iddianın əsasında fəlsəfənin inanca mahiyyət etibarilə zidd olduğu düşüncəsi dayanır. Buna görə də, bu qənaətin nə dərəcədə əsaslı olduğunu qısaca nəzərdən keçirmək məqsədəuyğundur.

Fəlsəfənin elmdən fərqləndiyi cəhətlər olduğu kimi, inancdan və buna bağlı olaraq dindən də mühüm fərqləri vardır. Bu fərqlərin ən birincisi bilik əldə etmə üsulu ilə bağlıdır. Fəlsəfi bilik filosofun düşünməsi, müşahidəsi və təcrübəsi nəticəsində formalaşır. Dinə əsaslanan bilik isə Tanrı ilə peyğəmbər arasındakı vəhy əlaqəsinə söykənir. Deməli, bu iki bilik növünün qaynaqları və çıxış nöqtələri fərqlidir.

Bəs bu fərqlilik onların mütləq şəkildə qarşıdurma içində olması deməkdirmi? Bu suala qəti şəkildə “bəli” cavabı vermək fəlsəfə tarixinin ortaya qoyduğu mənzərə ilə uzlaşmır. Tarix boyu bəzi filosoflar dinə və inanca tənqidi, hətta mənfi münasibət bəsləmişlər. Digərləri isə əksinə, inancın fəlsəfi düşüncəni zənginləşdirdiyini və onu daha da dərinləşdirdiyini müdafiə etmişlər. Buna görə də fəlsəfənin mahiyyət etibarilə inanca zidd olduğunu iddia etmək fəlsəfi mövqedən çox, ideoloji yanaşmanın ifadəsidir.

Bununla belə, inanc əsasında formalaşan dini bilik barədə eyni fikri söyləmək həmişə mümkün olmur. Çünki dini bilik zaman keçdikcə öz həqiqi mənbəyindən uzaqlaşdıqda müxtəlif maraqların təsiri altına düşə və müəyyən məqsədlərə xidmət edən vasitəyə çevrilə bilər. İnancın öz təbiətində şübhə və daxili axtarış üçün müəyyən yer olduğu halda, dini bilik bəzən doqmatik xarakter alaraq tənqidə qapalı mövqe tutur. Məhz belə hallarda daim sual verməyə, tənqidə və yenidən düşünməyə açıq olan fəlsəfə ilə doqmatik dini yanaşmalar arasında qarşıdurma meydana çıxır.

Filosoflara yönəldilən tənqidlərdən biri də onların həddindən artıq mücərrəd düşündükləri iddiasıdır. Bu iradın mahiyyətini anlamaq üçün əvvəlcə “mücərrəd” və “konkret” anlayışlarının nə ifadə etdiyini aydınlaşdırmaq lazımdır.

Ümumiyyətlə, mücərrəd düşüncə dedikdə anlayışlara və məntiqi əsaslandırmaya söykənən düşüncə nəzərdə tutulur. Belə düşüncə tərzi ayrı-ayrı varlıqlardan deyil, onların ortaq xüsusiyyətlərindən çıxış edir. Çünki anlayış hər hansı konkret bir varlığı deyil, oxşar xüsusiyyətlərə malik varlıqlar qrupunu ifadə edir. Konkret düşüncə isə mövcud olanı hiss orqanlarımız vasitəsilə qavramağa və tanımağa əsaslanır. Məsələn, “insan” anlayışı ümumi xüsusiyyətləri paylaşan bütün insanlara aid olduğu halda, Sokrat adı hiss orqanlarımızla tanıya və digər insanlardan fərqləndirə bildiyimiz konkret bir şəxsə işarə edir. Buna görə də anlayışlara əsaslanan düşüncə duyğu ilə qavranılan konkret obyektlərlə müqayisədə ilk baxışdan daha mürəkkəb görünə bilər.

Arqumentativ düşüncə isə müəyyən nəticəyə məntiqi yolla çatmağı hədəfləyən düşünmə üsuludur. Bu düşüncə tərzində nəticə əvvəlcədən irəli sürülmüş müddəalara, yəni öncüllərə əsaslanır və onların məntiqi davamı kimi ortaya çıxır. Başqa sözlə, hər hansı iddianın qəbul edilməsi onun əsaslandırılmasından asılıdır. Buna görə də arqumentativ düşüncə ilə qarşılaşmayan və ya fəlsəfəyə maraq göstərməyən bir insana bu yanaşma mürəkkəb, hətta yorucu görünə bilər.

Lakin fəlsəfi düşüncənin anlayışlara və arqumentlərə söykənməsi onun zəif tərəfi deyil. Əksinə, məhz bu xüsusiyyətlər dünyanın, insanın və həyatın müxtəlif cəhətlərini sistemli şəkildə anlamağa və izah etməyə imkan yaradır. Bəs bu, necə mümkün olur?

Hegelin də vurğuladığı kimi, adi insan çox vaxt hər hansı bir hadisəni onun baş verdiyi şəraiti və əlaqələr sistemini nəzərə almadan dərk edir və izah etməyə çalışır. Fəlsəfi düşüncə isə fərqli yanaşma tələb edir. Filosoflar hər bir hadisəyə onu əhatə edən kontekst daxilində yanaşır, onu digər hadisələr və amillərlə əlaqəsi çərçivəsində anlamağa çalışırlar.

Bəs hər hansı bir məsələni öz kontekstində dərk etmək nə üçün vacibdir? Çünki bu yanaşma hadisələri ayrı-ayrılıqda deyil, qarşılıqlı əlaqələr sistemi daxilində görməyə imkan verir. Belə olduqda diqqət yalnız nəticəyə deyil, həmin nəticəni doğuran səbəblərə, şərtlərə və proseslərə də yönəlir. Məhz bu yanaşma hadisəni bütöv şəkildə dərk etməyə, onu dərindən təhlil etməyə və səbəb-nəticə əlaqələrini düzgün müəyyənləşdirməyə şərait yaradır.

Əksinə, bir hadisəni öz kontekstindən ayıraraq qiymətləndirmək yalnız onun nəticəsinə diqqət yetirmək deməkdir. Bu isə nəticəyə gətirib çıxaran hadisələr zəncirini, onu formalaşdıran şərtləri və müxtəlif amilləri nəzərdən qaçırmağa səbəb olur. Belə yanaşma hadisənin mahiyyətini bütöv şəkildə anlamağa və əsaslandırılmış izah verməyə imkan yaratmır.

Filosoflar konseptual və arqumentativ düşüncənin imkanlarından istifadə edərək hər hansı problemi və ya hadisəni araşdırarkən onu əlaqəli olduğu digər problemlərdən və hadisələrdən təcrid etmirlər. Əksinə, həmin əlaqələri üzə çıxarmağa və bütöv mənzərəni göstərməyə çalışırlar. Adi insanın bilik ehtiyatı və dünyagörüşü isə çox vaxt bu mürəkkəb əlaqələr sistemini tam şəkildə görməyə imkan vermədiyindən, o, adətən yalnız konkret hadisə haqqında şəxsi mülahizəsini ifadə etməklə kifayətlənir.

Xülasə olaraq demək olar ki, filosoflara ünvanlanan tənqidlərin əksinə, onlar yaşadıqları dövrün övladları kimi həm öz zamanlarının problemlərini, həm də zamandan asılı olmayaraq bütün dövrlər üçün aktual olan məsələləri fəlsəfi baxımdan araşdırırlar. Bu araşdırmaların məqsədi gerçəkliyin naməlum tərəflərini üzə çıxarmaq, mürəkkəb olanı sadələşdirmək, xaotik görünənə müəyyən nizam vermək, anlaşılmaz görünəni anlaşılan etmək və qeyri-müəyyən olanı aydınlaşdırmaqdır.

Filosoflar bu məqsədlərə çatmaq üçün, aralarındakı bütün fikir ayrılıqlarına baxmayaraq, izah etmək, təhlil aparmaq, sintez etmək, təsvir etmək, müəyyən prinsiplər ortaya qoymaq, fərziyyələr irəli sürmək və tənqid etmək kimi müxtəlif düşünmə fəaliyyətlərindən istifadə edirlər.[1] Bütün bu fəaliyyətlər gerçəkliyin müxtəlif tərəflərini dərk etməyə və izah etməyə xidmət edir. Eyni zamanda, onlar insanın daha sağlam qərarlar verməsinə, hadisələri daha düzgün qiymətləndirməsinə və nəticə etibarilə həyat keyfiyyətinin yüksəlməsinə mühüm töhfə verir.

İndi isə filosofların bu əsas düşünmə fəaliyyətlərini necə həyata keçirdiklərini qısaca nəzərdən keçirərək, onların insan həyatında oynadıqları həlledici rolu daha yaxından araşdıraq.

İzaha duyulan ehtiyac

Gerçəkliyi anlamaqda və onun insan həyatına verdiyi töhfələr baxımından izaha nə üçün ehtiyac duyulur? Bu sualın cavabını əvvəlcə izah anlayışını müəyyənləşdirməklə verməyə çalışaq. İzahı “hər hansı bir obyektin, hadisənin və ya vəziyyətin mövcudluğunu və ya meydana gəlməsini anlaşılan edən mülahizələr toplusu” kimi tərif etmək olar. Bu tərifdən də göründüyü kimi, izahın əsas məqsədi anlaşılması çətin olanı aydınlaşdırmaqdır. Deməli, izaha ehtiyacın yaranması üçün əvvəlcə mahiyyəti dərhal dərk edilməyən, qeyri-müəyyən və mübhəm məqamların mövcud olması zəruridir. Filosoflar da məhz bu səbəbdən mübhəm qalan məsələləri aydınlaşdırmaq, qaranlıqda qalan məqamları üzə çıxarmaq üçün izaha müraciət edirlər. Başqa sözlə, filosof fəlsəfi izah vasitəsilə gizli və ya örtülü qalanı aşkara çıxarmağa çalışır.

İzaha həm gündəlik həyatda, həm də intellektual fəaliyyət sahəsində daim ehtiyac duyuruq. Çünki hər iki sahədə tez-tez qeyri-müəyyən vəziyyətlərlə qarşılaşırıq. Gündəlik həyatda işlədilən hər hansı ifadə, jest və ya davranış dəqiq məna ifadə etmədikdə, onun nə demək olduğunu anlamaq üçün ya özümüz onu izah etməyə çalışır, ya da həmin davranışı nümayiş etdirən şəxsdən bununla nəyi nəzərdə tutduğunu açıqlamasını gözləyirik. İzahın gündəlik həyatda yerinə yetirdiyi bu funksiyanın elmi fəaliyyət üçün də eyni dərəcədə mühüm olduğu aydındır. Elmin bütün sahələrində əsas anlayışların, prinsiplərin, problemlərin və irəli sürülən nəzəriyyələrin aydın başa düşülməsi izahdan asılıdır.

Məhz buna görə də hüquq fəlsəfəsi, din fəlsəfəsi, elm fəlsəfəsi, incəsənət fəlsəfəsi, riyaziyyat fəlsəfəsi, dil fəlsəfəsi, tarix fəlsəfəsi və sosial elmlər fəlsəfəsi kimi sahələr aid olduqları elmi istiqamətlərin əsas anlayışlarını, prinsiplərini və problemlərini daha aydın və sistemli şəkildə izah etməyə çalışırlar. Fəlsəfənin bu sahələri yalnız izah funksiyasını yerinə yetirməklə kifayətlənmir, həm də müvafiq elm və incəsənət sahələrində yarana biləcək nəzəri böhranların qarşısının alınmasına, həmin sahələrdə aparılan tədqiqatların daxili məntiq və ardıcıllıq əsasında inkişaf etməsinə mühüm töhfə verir.

İstər gündəlik həyatdan, istərsə də intellektual fəaliyyətdən gətirilən nümunələr göstərir ki, izah filosofun həyata keçirdiyi əsas düşünmə fəaliyyətlərindən biridir və insanın gerçəkliyi dərk etməsi ilə birbaşa bağlıdır. Filosofun həyata keçirdiyi digər mühüm düşünmə fəaliyyəti isə izahla sıx bağlı olan təhlildir.

Sintezin tamamlayıcı rolu

İzah prosesində mühüm mərhələlərdən biri təhlildir. Təhlil zamanı araşdırılan anlayış, hadisə və ya problem onu təşkil edən tərkib hissələrinə ayrılır. Lakin bu proses bununla yekunlaşmır. Ayrı-ayrılıqda araşdırılmış ünsürlər sonradan yenidən bir araya gətirilərək daha aydın və bütöv şəkildə təqdim olunur. Məhz bu birləşdirmə prosesi sintez adlanır. Başqa sözlə, sintezi tam və ardıcıl təsəvvür formalaşdırmaq məqsədilə ayrı-ayrı ünsürlərin məntiqi şəkildə birləşdirilməsi kimi tərif etmək olar.

Bu tərifin daha aydın başa düşülməsi üçün sintezin izah və təhlillə necə əlaqələndiyini qısaca nəzərdən keçirmək faydalıdır.

Sintezin izahla əlaqəsi onun məqsədindən irəli gəlir. Çünki tam və ardıcıl təsəvvür yaratmaq cəhdi, əslində, araşdırılan mövzunu daha aydın və başadüşülən etmək istəyindən doğur. Daha əvvəl də qeyd etdiyimiz kimi, məhz bu məqsəd izahın əsas funksiyasını təşkil edir. Sintezin təhlillə əlaqəsi isə onun mahiyyətində gizlidir. Hər hansı bütövü yenidən qurmaq üçün əvvəlcə onu təşkil edən hissələri tanımaq lazımdır. Bu isə yalnız təhlil vasitəsilə mümkündür. Deməli, filosof hər hansı anlayışı, hadisəni və ya vəziyyəti izah etməyə çalışarkən əvvəlcə onu təhlil edir, sonra isə əldə etdiyi nəticələri sintez edərək bütöv mənzərəni ortaya qoyur.

Bu prosesi əvvəlki nümunə üzərində davam etdirək. Klassik fəlsəfədə insan “düşünən canlı” kimi tərif edilir. Bu tərif formalaşdırılarkən əvvəlcə “insan” anlayışı təhlil olunur və onu təşkil edən əsas ünsürlər – “canlı” və “düşünən” – müəyyən edilir. Sonra isə bu ünsürlər ayrı-ayrılıqda saxlanılmır, məntiqi şəkildə birləşdirilərək insan haqqında bütöv təsəvvür yaradılır. Beləliklə, insanın “düşünən canlı” olduğu nəticəsinə gəlinir.

Buradan aydın olur ki, izah prosesində təhlil başlanğıc mərhələsini təşkil etdiyi halda, sintez onu tamamlayan mərhələdir. Bu iki düşünmə fəaliyyəti birlikdə anlayışların daha dolğun və aydın şəkildə dərk edilməsinə xidmət edir. Əgər əldə olunan nəticə hələ də kifayət qədər aydın deyilsə, bu halda insan anlayışını təşkil edən ünsürlərin – “canlı” və “düşünmə” anlayışlarının – ayrıca təhlil və sintezinə davam etmək lazım gəlir. Son mərhələdə isə bütün bu araşdırmalar yenidən “insan” anlayışı ilə əlaqələndirilərək onun mənası daha dolğun şəkildə üzə çıxarılır.

Burada nümunə kimi klassik insan tərifinə müraciət etməyimiz bütün filosofların insanı məhz bu şəkildə tərif etdikləri anlamına gəlmir. Müxtəlif fəlsəfi məktəblər insanın mahiyyəti haqqında fərqli anlayış və təsvirlər irəli sürmüş, həm əsas prinsiplər, həm də təfərrüatlar baxımından bir-birindən ayrılmışlar. Klassik tərifə müraciət etməyimizin yeganə məqsədi təhlil və sintez kimi düşünmə fəaliyyətlərinin necə həyata keçirildiyini konkret nümunə ilə göstərməkdir. Burada məqsədimiz “insan nədir?” və ya “insan kimdir?” suallarını müzakirə etmək deyil.

Təsvirin töhfəsi

Yuxarıda bəhs etdiyimiz izah, təhlil və sintez arasındakı əlaqəni başqa bir aspektdən də dəyərləndirmək mümkündür. Bu üç düşünmə fəaliyyəti, müəyyən mənada, hər hansı bir varlığı ona məxsus bütün əlamətləri özündə cəmləşdirəcək, ona aid olmayan xüsusiyyətləri isə kənarda saxlayacaq şəkildə müəyyənləşdirmək cəhdidir. Məntiq ənənəsində bu, “əfradını came, əğyarını mane” prinsipi kimi tanınır və mahiyyət etibarilə tərif vermək deməkdir. Başqa sözlə, tərif vermək hər hansı bir varlığı məhz həmin varlıq edən əsas xüsusiyyətləri müəyyənləşdirməklə onun nə olduğunu izah etməyə yönəlmiş düşünmə fəaliyyətidir.

Bu yanaşma mahiyyətçi (essensialist) və ya metafizik baxışın ifadəsidir. Belə yanaşmaya görə, hər bir varlığın onu məhz həmin varlıq edən dəyişməz mahiyyəti vardır və bu mahiyyət müəyyən edildikdə həmin varlığın nə olduğu da aydınlaşmış olur.

Tərifvermə yanaşmasının qarşısında isə təsviredici (deskriptiv) yanaşma dayanır. Əgər birinci yanaşma mahiyyətçi və metafizik xarakter daşıyırsa, ikinci yanaşmanı fenomenologiya, hermenevtika və ekzistensializm ənənələri təmsil edir. Bu yanaşma hər hansı varlığın əvvəlcədən müəyyən edilmiş mahiyyətə malik olduğu fərziyyəsindən çıxış etmir. Əksinə, onu özünü necə göstərməsi, necə təzahür etməsi və təcrübədə necə üzə çıxarması əsasında anlamağa çalışır.

Beləliklə, təsviredici yanaşmanın məqsədi anlayışlara qəti tərif verməkdən çox, dünyanı və onun tərkib hissələrini olduğu kimi təsvir etməklə onları anlamağa imkan yaratmaqdır. Bu yanaşma bizi metafizik tərifvermədən ehtiyatlı olmağa çağırır. Çünki metafizik yanaşmada tədqiqatçı əvvəlcədən qurduğu nəzəri çərçivəni araşdırdığı obyektə tətbiq edir və onu həmin çərçivə daxilində izah etməyə çalışır. Başqa sözlə, varlıq olduğu kimi deyil, tədqiqatçının müəyyən etdiyi nəzəri model əsasında dərk edilir.

Təsviredici yanaşma isə bunun əksini müdafiə edir. Burada əsas məqsəd varlığın özünü təbii şəkildə necə üzə çıxardığını müşahidə etmək və onu məhz həmin təzahürlər əsasında anlamaqdır. Deməli, varlıqların özlərini bizə necə göstərirlərsə, elə həmin şəkildə görünmələrinə imkan vermək və onları bu əsasda dərk etməyə çalışmaq lazımdır.

Bu, əlbəttə, şərhin tamamilə mümkünsüz olduğu mənasına gəlmir. Əksinə, bu mövqeni müdafiə edən bir çox filosof hesab edir ki, insan hər zaman müəyyən önanlayışlar və ya ön mühakimələrlə dünyaya yanaşır. Bu baxımdan şərhdən tamamilə uzaq durmaq mümkün deyil. Lakin həmin ön mühakimələri şüurlu şəkildə araşdırılan obyektə tətbiq etmək, onu əvvəlcədən müəyyən edilmiş qəliblərə uyğunlaşdırmağa çalışmaq artıq gerçəkliyin təhrif olunmasına və varlığın özünü olduğu kimi göstərmək imkanının məhdudlaşdırılmasına gətirib çıxarır.

Təsviredici yanaşmanı daha aydın göstərmək üçün yenidən insan nümunəsinə müraciət edək. Əvvəlki bölmədə mahiyyətçi yanaşma çərçivəsində insan “düşünən canlı” kimi tərif edilmişdi. Təsviredici yanaşma isə diqqətini bu ümumi tərifə deyil, konkret insanın həyatına, davranışlarına və dünyada mövcud olma tərzinə yönəldir. İnsan hər şeydən əvvəl dünyada yaşayan və təcrübə qazanan bir varlıqdır. O, yalnız düşünən deyil, həm də hiss edən, sevən, qorxan, ümid edən və müxtəlif həyat situasiyalarında özünü fərqli şəkildə göstərən bir mövcudluqdur. Buna görə də insanın düşüncələrini və hisslərini onun dünyadakı mövcudluğundan ayıraraq qiymətləndirmək mümkün deyil. Deməli, hər bir insanı anlamaq üçün onun həyat təcrübəsinə, davranışlarına və dünyada özünü necə ifadə etdiyinə diqqət yetirmək lazımdır. Məhz bu yolla insan varlığının əsas xüsusiyyətlərini daha dolğun şəkildə dərk etmək mümkündür.

Standartların müəyyənləşdirilməsinin qaçılmazlığı

Tərif vermək və təsvir etmək hər hansı bir varlığın əsas xüsusiyyətlərini və ya strukturunu anlamağa yönəlmiş fərqli yanaşmalardır. Bu baxımdan hər iki yanaşma fəlsəfi təfəkkür üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır. Lakin filosofların fəaliyyəti bununla məhdudlaşmır. Onlar, eyni zamanda, xüsusilə ictimai həyatda insanların birgə yaşamasını mümkün edən norma və prinsiplərin müəyyənləşdirilməsinə də töhfə verməyə çalışırlar.

İnsanın qarşılaşdığı problemlər yalnız nəzəri xarakter daşımır. Bəziləri dolayı yolla həyatla əlaqəli olduğu halda, digərləri birbaşa insanın gündəlik həyatına və davranışlarına təsir göstərir. Dəyərlər sahəsinə aid məsələlər məhz bu ikinci qrupa daxildir. Məsələn, insanların cəmiyyət daxilində birgə yaşaması əxlaq və hüquq normaları olmadan mümkün deyil. Buna görə də ictimai həyatın nizamlı şəkildə davam etməsi üçün əxlaq normalarının və hüquqi prinsiplərin müəyyənləşdirilməsi zəruridir. Hərçənd insanların hamısı bu norma və prinsiplərin nəzəri əsaslarını dərindən bilməyə bilər, lakin gündəlik həyatlarında onlara uyğun davranır və onların təsirini hiss edirlər. Bəs bu əxlaq normalarının və hüquqi prinsiplərin formalaşdırılmasında filosofların rolu nədən ibarətdir?

Filosoflar əxlaq normalarının əsaslandırılmasında mühüm rol oynayırlar. Əgər söhbət dini və ya ideoloji mənbələrə əsaslanan yanaşmadan getmirsə, etik prinsiplərin müəyyənləşdirilməsində fəlsəfənin rolu digər elm sahələrinin rolundan daha əhəmiyyətli olur. Çünki etik nəzəriyyələr fəlsəfənin əsas istiqamətlərindən biridir. Praktik problemlərin həlli ilə məşğul olan tətbiqi etika da fəlsəfənin mühüm sahələrindən hesab olunur. Buna görə də bu sahələrdə filosofların araşdırmalarına daim ehtiyac duyulur.

Eyni fikri siyasi həyat haqqında da söyləmək mümkündür. Siyasi sistemlərin, hakimiyyətin legitimliyinin, azadlığın, ədalətin və digər əsas anlayışların araşdırılması siyasi fəlsəfənin predmetini təşkil edir. Hüquq sahəsində də vəziyyət fərqli deyil. Xüsusilə hüququn əsas anlayışlarının müəyyənləşdirilməsi, hüquqi prinsiplərin əsaslandırılması və hüququn mahiyyətinin izahı baxımından hüquq fəlsəfəsinin rolu əvəzsizdir.

Norma və standartların müəyyənləşdirilməsi təkcə dəyərlər sahəsinə aid deyil. Düşüncə və dil də müəyyən qaydalara əsaslanır. Məntiq düşüncənin ardıcıllığını, tutarlılığını və əsaslılığını qiymətləndirmək üçün meyarlar müəyyənləşdirir. Dil sahəsində isə filosoflar insanların necə danışmalı olduğunu diktə etmirlər. Onların əsas məqsədi müxtəlif söz və ifadələrin işlənmə formalarını təhlil etmək, hansı istifadənin sözün mənşəyinə və semantik məzmununa daha uyğun olduğunu araşdırmaqdır. Bu baxımdan dil fəlsəfəsi dilin mahiyyətini və işləmə prinsiplərini anlamağa mühüm töhfə verir.

Əlbəttə, bu siyahını daha da genişləndirmək mümkündür. Lakin əsas nəticə ondan ibarətdir ki, filosofların fəaliyyəti yalnız mübhəm məqamları təhlil və sintez yolu ilə aydınlaşdırmaqdan, yaxud mövcud olanı təsvir etməklə izah etməkdən ibarət deyil. Onlar, eyni zamanda, ictimai həyatın zəruri etdiyi norma və prinsiplərin müəyyənləşdirilməsinə, həmin prinsiplərin əsaslandırılmasına və praktik həyata tətbiqinə də mühüm töhfə verirlər.

Spekulyasiyanın əhatə dairəsi

İzah məqsədilə həyata keçirilən təhlil və sintezin nəticəsi olan tərifvermə bəzən təcrübənin hüdudlarını aşaraq müşahidə edilə bilməyən sahələrə də yönəlir. Məhz bu nöqtədə spekulyasiya anlayışı meydana çıxır. Qeyd etmək lazımdır ki, təsviredici yanaşma həmişə təcrübənin sərhədləri daxilində qalmağa çalışdığı halda, spekulyativ düşüncə bu sərhədləri aşmağa cəhd edir.

Müasir dövrdə “spekulyasiya” anlayışı, adətən, mənfi məna daşıyır. Əksər hallarda bu söz kifayət qədər sübuta əsaslanmayan və ya empirik dəlillərlə təsdiqlənməyən iddiaları ifadə etmək üçün işlədilir. Belə yanaşma bəzi elm sahələri və gündəlik həyatda irəli sürülən mülahizələr baxımından əsaslı görünə bilər. Lakin söhbət fəlsəfədən getdikdə məsələyə fərqli yanaşmaq lazımdır. Çünki fəlsəfənin bəzi sahələrində spekulyasiya sadəcə mümkün deyil, həm də zəruridir. Bu baxımdan spekulyasiya mənfi deyil, əksinə, fəlsəfi araşdırmanın ayrılmaz tərkib hissəsi kimi müsbət məna kəsb edir. Bəs filosoflar niyə spekulyativ düşüncəyə ehtiyac duyurlar?

Spekulyasiya duyğu orqanlarımızın və ya onların imkanlarını genişləndirən texnoloji vasitələrin təqdim etdiyi məlumatların gerçəkliyi bütövlükdə anlamaq üçün kifayət etmədiyi qənaətindən doğur. Bir çox filosof hesab edir ki, gerçəklik insan idrakının yalnız təcrübəyə əsaslanan imkanları ilə tam əhatə edilə bilməyəcək qədər mürəkkəb quruluşa malikdir. Təcrübə bizə zaman və məkan daxilində baş verən hadisələr haqqında mühüm məlumatlar versə də, bu məlumatlar həmişə kifayət etmir. Çünki zamanın, məkanın və ümumiyyətlə, varlığın mahiyyəti ilə bağlı elə suallar mövcuddur ki, onlar empirik təcrübənin hüdudlarını aşır. Zamansal və məkansal varlıqların mahiyyəti, onların mövcudluq forması və gerçəkliyin ümumi quruluşu kimi məsələlər də bu qəbildəndir. Deməli, spekulyasiya filosofun elmin və təcrübənin təqdim etdiyi biliklə kifayətlənməyərək gerçəkliyin daha geniş mənzərəsini araşdırmaq cəhdinin məhsuludur.

Filosoflar spekulyativ düşüncə vasitəsilə həm elmi biliyin, həm də gündəlik təcrübənin sərhədlərini aşaraq gerçəkliyi daha geniş miqyasda anlamağa çalışırlar. Əlbəttə, belə bir gerçəklik sahəsinin mövcud olub-olmadığı sual altına alına bilər. Lakin onun mövcud olmadığını iddia edib bunu əsaslandırmağa çalışdığımız zaman da, əslində, spekulyativ mühakimə yürütmüş oluruq. Eyni şəkildə, belə bir sahənin mövcud olduğunu müdafiə etdikdə də spekulyasiyadan yan keçmək mümkün olmur. Çünki hər iki halda artıq empirik təcrübənin və elmi izahın hüdudlarından kənarda düşünməyə başlayırıq. Bununla belə, spekulyativ düşüncə nəticəsində gerçəklik haqqında məntiqi baxımdan tutarlı, intellektual cəhətdən qənaətbəxş, praktik baxımdan faydalı və psixoloji baxımdan inandırıcı nəticələr əldə etmək mümkündür.

Tənqidin müsbət mahiyyəti

Tərif vermək, təsvir etmək və spekulyasiya yürütmək kimi düşünmə fəaliyyətlərinin hamısı məhdud idrak imkanlarına malik insanlar tərəfindən həyata keçirilir. Buna görə də bu fəaliyyətlərin nəticəsində ortaya çıxan mülahizələrdə müəyyən çatışmazlıqların olması təbiidir. Məhz buna görə də həm öz fikirlərimizin məhdud cəhətlərini görə bilmək, həm də araşdırdığımız gerçəkliyi daha dolğun şəkildə dərk etmək üçün başqalarının həmin mövzu ilə bağlı mülahizələrinə açıq olmalıyıq. Başqa sözlə, fikirlərimizin tənqid edilməsini qəbul etməyi bacarmalıyıq.

Filosoflar təkcə fəlsəfə ilə məşğul olmayan şəxslərin deyil, bir-birlərinin də fikirlərini tənqid edirlər. Maraqlıdır ki, onlara yönəldilən əsas ittihamlardan biri də məhz budur. Həqiqətən də tənqid fəlsəfi fəaliyyətin ayrılmaz hissəsidir. Lakin çox vaxt bu anlayışın mahiyyəti düzgün başa düşülmür. Bunun əsas səbəblərindən biri fəlsəfənin metodunun sosial və təbiət elmlərinin metodları ilə eyniləşdirilməsidir.

Əvvəlcə qeyd etmək lazımdır ki, fəlsəfədə tənqid mənfi məna daşımır. Onun mahiyyətini anlamaq üçün fəlsəfi tənqidin iki əsas funksiyasını nəzərə almaq kifayətdir. Birincisi, mövcud mülahizələrin çatışmazlıqlarını üzə çıxarmaq, ikincisi isə daha əsaslandırılmış alternativlər irəli sürməkdir.

Burada mühüm bir həqiqəti də unutmamaq lazımdır. İstər filosof, istərsə də adi insan olaq, heç birimiz gerçəkliyi tam və qüsursuz şəkildə əhatə edən mütləq baxış mövqeyinə malik deyilik. Başqa sözlə, insan gerçəkliyin bütün tərəflərini eyni anda və tam şəkildə dərk etmək imkanına sahib deyil. Biz gerçəkliyi ağıl və təcrübənin imkanları daxilində anlamağa çalışırıq. Lakin həm bioloji xüsusiyyətlərimiz, həm də yaşadığımız cəmiyyətin, mədəniyyətin və tarixi şəraitin təsiri idrakımızın sərhədlərini müəyyənləşdirir. Buna görə də irəli sürdüyümüz izahların müəyyən çatışmazlıqlara malik olması qaçılmazdır.

Fəlsəfi tənqid məhz bu məhdudiyyətləri üzə çıxarmağa xidmət edir. O, mülahizələrimizin zəif, natamam və ya qeyri-müəyyən tərəflərini görməyə imkan yaradır, bizi onların üzərində yenidən düşünməyə sövq edir. Bu baxımdan tənqid dağıdıcı deyil, inkişaf etdirici xarakter daşıyır. Filosofların bir-birini tənqid etməsi də eyni məqsədə xidmət edir. Bir filosof digərinin arqumentindəki boşluqları və ya zəif cəhətləri göstərməklə onu gözdən salmağa deyil, həmin arqumentin daha da təkmilləşdirilməsinə şərait yaratmağa çalışır.

Fəlsəfi tənqidin ikinci mühüm funksiyası alternativ izahlar təqdim etməkdir. Tənqid yalnız mövcud arqumentin zəif tərəflərini göstərməklə məhdudlaşmır. O, eyni zamanda araşdırılan problem və ya gerçəkliyi izah etmək üçün daha əsaslandırılmış və daha tutarlı arqumentlər irəli sürməyə çalışır. Beləliklə, fəlsəfi müzakirə təkcə yanlışlıqları aşkara çıxarmır, həm də daha güclü və inandırıcı izahların formalaşmasına zəmin yaradır.

Bütün bu mülahizələrdən sonra belə bir etiraz irəli sürülə bilər ki, izah, təhlil, sintez, təsvir, norma və prinsiplərin müəyyənləşdirilməsi, spekulyasiya və tənqid kimi düşünmə fəaliyyətləri yalnız filosoflara məxsus deyil; onları alimlər və digər mütəfəkkirlər də həyata keçirirlər. Bu etiraz müəyyən mənada doğrudur. Lakin nəzərə almaq lazımdır ki, alim və ya mütəfəkkir bu fəaliyyətlərlə məşğul olduğu anda, əslində, fəlsəfi düşüncə ilə məşğul olur. Məsələn, riyaziyyatçı riyaziyyatın əsas anlayışlarını, prinsiplərini və metodoloji əsaslarını araşdırdıqda, artıq sırf riyazi deyil, fəlsəfi fəaliyyət göstərmiş olur. Eyni fikri digər elm sahələri haqqında da söyləmək mümkündür.

Beləliklə, gəldiyimiz nəticə ondan ibarətdir ki, filosofların həyata keçirdiyi düşünmə fəaliyyətləri insan həyatından kənarda deyil, əksinə, onun ayrılmaz hissəsidir. Gerçəkliyi anlamaq, insanın özünü və yaşadığı dünyanı dərk etmək, cəmiyyətin əsaslarını möhkəmləndirmək və həyatın keyfiyyətini yüksəltmək baxımından bu fəaliyyətlər əvəzolunmaz əhəmiyyət daşıyır.

*Dosent, Mərmərə Universitetinin Fəlsəfə bölməsi.

[1] Filosofların həyata keçirdikləri düşünmə fəaliyyətlərinin bu şəkildə təsnifləşdirilməsində Richard E. Creelin Thinking Philosophically: An Introduction to Critical Reflection and Rational Dialogue əsərindən faydalanılmışdır. Bununla belə, burada təqdim edilən məzmun həmin əsərlə müəyyən paralellər təşkil etsə də, müstəqil şəkildə yenidən qurulmuş və fərqli sistematika əsasında işlənmişdir. Bax: Richard E. Creel, Thinking Philosophically: An Introduction to Critical Reflection and Rational Dialogue, Oxford: Blackwell Publishers, 2001, s. 53–69.

tərcümə etdi: İbrahim Aziz