Müasir dövrün şəhərlərində ayaqüstü qidalanma vərdişlərinin və fastfud sənayesinin yalnız bizim dövrümüzə aid bir fenomen olduğunu düşünmək olduqca geniş yayılmış yanlış fikirdir. Lakin tarixə dərindən nəzər saldıqda, bu mədəniyyətin köklərinin iki min il əvvələ – Antik Roma imperiyasının qızğın küçələrinə qədər uzandığını aydın şəkildə görə bilərik. Qədim romalılar, xüsusən də sıravi vətəndaşlar üçün küçədə isti yemək satan məkanlar gündəlik həyatın ayrılmaz bir parçası hesab edilirdi. Tarix elmində “termopolium” (thermopolium) adlanan bu iaşə obyektləri bugünkü fastfud restoranlarının və kafelərinin ulu babaları kimi qəbul olunur.
Antik Romanın hər hansı bir izdihamlı küçəsində gəzərkən, ard-arda sıralanmış termopoliumların cəlbedici qoxularını hiss etməmək demək olar ki, qeyri-mümkün idi. Bu məkanların memarlıq quruluşu olduqca funksional və diqqətçəkən şəkildə dizayn edilirdi. Obyektin ön hissəsində, adətən rəngli mərmərlə bəzədilmiş və “L” hərfi formasında olan xüsusi daş piştaxtalar yerləşirdi. Bu piştaxtaların içərisinə “dolia” (dolia) adlanan böyük saxsı küplər dərinə oyularaq yerləşdirilirdi. Tacirlər qızmar kömürlərin və isti suyun köməyi ilə bu küplərin içindəki sulu yeməkləri bütün gün ərzində daim isti saxlayırdılar. Müştərilər isə küçədən keçərkən ayaq saxlayır, birbaşa piştaxtaya yaxınlaşır və tez bir zamanda isti yeməklərini alaraq yollarına davam edirdilər.
Tarixi mənbələrə və arxeoloji qazıntılara əsasən, termopoliumların əsas müştəri bazasını cəmiyyətin alt təbəqələri, yəni plebeylər, həmçinin azad edilmiş kölələr, sənətkarlar və səyyahlar təşkil edirdi. Varlı patrisilərin geniş malikanələrində mükəmməl təchiz olunmuş böyük mətbəxlər olduğu halda, kasıb romalıların “insula” (insula) adlanan çoxmərtəbəli binalardakı dar mənzillərində yanğın təhlükəsinə görə ocaq qalamaq qəti qadağan olunmuşdu. Bu səbəbdən, şəhər yoxsulları isti və doyurucu bir şam yeməyi üçün məhz bu küçə restoranlarına müraciət etmək məcburiyyətində qalırdılar. Zəngin və aristokrat vətəndaşlar ayaqüstü nəsə yeməyi əksər hallarda özlərinə sığışdırmasalar da, sadə xalq üçün bu məkanlar həyati əhəmiyyətli yeganə qida mənbəyi sayılırdı.
Bəs qədim Romanın sürətli qidalanma menyusunda ziyarətçilərə əsasən nələr təklif olunurdu? Arxeoloji tapıntılar və doliyaların (küplərin) içərisində qalan qalıqlar göstərir ki, menyu kifayət qədər zəngin və eyni zamanda yüksək kalorili qidalardan ibarət olmuşdur. Əsas ucuz yeməklərə noxud, mərci və paxla sıyıqları, keçi pendiri, duza qoyulmuş balıq və qaba üyüdülmüş undan bişirilmiş quru çörəklər daxil edilirdi. Daha lüks termopoliumlarda isə donuz, quş ətindən hazırlanmış xüsusi ləzzətlərə, eləcə də Aralıq dənizindən tutulmuş müxtəlif dəniz məhsullarına rast gəlmək mümkün idi. İçki kimi isə, ədviyyatlarla zənginləşdirilmiş və isti su ilə durulaşdırılmış şərab – “kalda” (calda) xüsusilə soyuq qış günlərində romalıların ən sevimli seçimi hesab olunurdu.
Bütün bunlarla yanaşı, termopoliumlar sadəcə qarın doyurmaq üçün deyil, həm də cəmiyyətin mühüm sosiallaşma mərkəzləri kimi xidmət göstərirdi. İnsanlar burada toplaşaraq günün siyasi xəbərlərini müzakirə edir, ticarət əlaqələri qurur və çox vaxt məkanın arxa otaqlarında gizlicə zər və ya sümük qumarı oynayırdılar. Pompey və Herkulanum şəhərlərində Vezuvi vulkanının püskürməsi nəticəsində küllər altında yaxşı qorunub saxlanmış onlarla termopolium qalıqları bu gün də tarixçilərə unikal məlumatlar təqdim etməkdədir. Xüsusilə son illərdə Pompeyin “Regio V” bölgəsində aşkar edilmiş, üzəri rəngarəng xoruz və ördək freskaları ilə bəzədilmiş möhtəşəm obyektlər, antik dövrün iaşə mədəniyyətinin nə qədər inkişaf etmiş və mürəkkəb olduğunu əyani şəkildə sübut edir.
Yekun olaraq peşəkar bir tarixçi baxış bucağından qeyd etmək lazımdır ki, minilliklər bir-birini əvəz etsə də, bəşəriyyətin sürətli qidalanma və ayaqüstü sosiallaşma ehtiyacı əslində heç vaxt dəyişməmişdir. Antik Romanın ocaq tüstüsünə qərq olmuş səs-küylü termopoliumları müasir dövrün qlobal fastfud restoranlarının həm birbaşa tarixi əcdadı, həm də insan təbiətinin dəyişməzliyinin ən bariz göstəricisi kimi qəbul edilməlidir. Bütün bu maddi irs bizə təkcə qida tarixini deyil, qədim dünyanın nəbzi vuran gündəlik həyatını dərk etmək üçün bənzərsiz bir imkan yaradır.
