Gəlin əvvəlcə yaranma və dəyişmənin ümumi mahiyyətinə nəzər salaq. Çünki əvvəlcə məsələnin ümumi tərəflərini anlamaq, sonra isə ayrı-ayrı halları araşdırmaq daha doğrudur. İstər sadə, istərsə də mürəkkəb şeylərdən danışarkən, bir şeyin başqa bir şeydən yarandığını və ya başqa bir hala keçdiyini söyləyirik.
Nə demək istədiyimi bir nümunə ilə izah edim: “İnsan təhsilli olur” və ya “təhsilsiz insan təhsilli olur” ifadələrini götürək. Burada dəyişməyə məruz qalan insan, onun əvvəlki vəziyyəti isə təhsilsiz olmasıdır. Dəyişmənin nəticəsi isə təhsilli olmaqdır. “Təhsilsiz insan təhsilli olur” dedikdə həm dəyişmədən əvvəlki vəziyyəti, həm də dəyişmənin nəticəsini birlikdə ifadə edirik. Bəzi hallarda isə yalnız nəyin dəyişdiyini deyil, onun əvvəlcə hansı vəziyyətdə olduğunu da göstəririk.
Məsələn, “təhsilsiz insandan təhsilli insan yaranır” deyirik. Ancaq bu ifadəni hər vəziyyətə aid etmək olmaz. Çünki təhsilli insan insandan yaranmır; insan sadəcə təhsil alaraq təhsilli olur. Yaranma və dəyişmə zamanı bəzi şeylər öz əvvəlki varlığını qoruyur, bəziləri isə yox. Məsələn, insan təhsil aldıqdan sonra da insan olaraq qalır. Lakin onun əvvəlki təhsilsiz vəziyyəti artıq mövcud olmur. Başqa sözlə, insan dəyişsə də, insan olaraq qalır, amma onun əvvəlki xüsusiyyəti — təhsilsiz olması — aradan qalxır.
Bütün bunları nəzərə alsaq, belə bir nəticəyə gəlirik: dəyişən və ya yaranan hər şeyin dəyişmə zamanı özündə müəyyən bir əsası qoruyan daşıyıcısı olmalıdır. Bu əsas say etibarilə eyni qalsa da, mahiyyət və xüsusiyyət baxımından dəyişə bilər. Burada “forma” və “anlayış” dedikdə eyni məna nəzərdə tutulur. Məsələn, insan olmaqla təhsilsiz olmaq eyni şey deyil. Çünki dəyişmə zamanı insan öz varlığını qoruyur, təhsilsiz olmaq isə aradan qalxır. Başqa sözlə, insan təhsil aldıqdan sonra da insan olaraq qalır, lakin onun əvvəlki xüsusiyyəti — təhsilsiz olması — artıq mövcud olmur. Eyni zamanda, “təhsilsiz insan” ifadəsi də əvvəlki vəziyyətini itirir, çünki insan artıq təhsilli olmuşdur.
Bir şeyin başqa bir şeydən yaranması ifadəsi, əsasən, dəyişmə nəticəsində əvvəlki halını itirən şeylərə aid edilir. Məsələn, “təhsilli insan insandan deyil, təhsilsiz insandan yaranır” deyirik. Ancaq bəzən bu ifadə dəyişmə zamanı öz varlığını qoruyan şeylər üçün də işlədilir. Məsələn, “bürüncdən heykəl düzəldildi” deyirik, amma “bürünc heykələ çevrildi” demirik. Əgər dəyişmə bir-birinə zidd olan hallardan birindən digərinə keçid nəticəsində baş verirsə və əvvəlki hal aradan qalxırsa, hər iki ifadədən istifadə etmək mümkündür: həm “bir şeydən başqa bir şey yarandı”, həm də “bir şey başqa bir şeyə çevrildi” deyə bilərik. Belə ki, təhsilsiz olandan təhsilli yaranır, eyni zamanda təhsilsiz insan təhsilli insana çevrilir. Mürəkkəb ifadələrdə də vəziyyət eynidir: həm “təhsilsiz insandan təhsilli insan yarandı”, həm də “təhsilsiz insan təhsilli oldu” deyə bilərik.
“Yaranma” və “dəyişmə” fərqli mənalarda işlədilir. Mütləq mənada yaranma yalnız substansiyalara aiddir. Digər dəyişikliklər isə həmişə müəyyən bir əsas üzərində baş verir. Başqa sözlə, dəyişən hər şeyin özündə bu dəyişikliyi daşıyan bir əsası olmalıdır. Məsələn, bir şeyin miqdarı, keyfiyyəti, başqa şeylərlə münasibəti, zamanı və ya məkanı dəyişə bilər. Lakin bütün bu dəyişikliklər müəyyən bir varlığın üzərində baş verir. Çünki substansiyanın özü başqa bir şeyin xüsusiyyəti kimi mövcud olmur, digər bütün xüsusiyyətlər isə substansiyaya aid edilir.
Araşdırma aparan hər kəs üçün daha bir məqam aydın olmalıdır: substansiyalar da daxil olmaqla, yaranan hər şeyin meydana gəldiyi müəyyən bir əsas var. Çünki heç bir şey səbəbsiz və dayaqsız yaranmır. Məsələn, bitkilər və heyvanlar toxumdan meydana gəlir. Ümumiyyətlə, yaranma müxtəlif yollarla baş verir. Bəzi şeylər forma dəyişikliyi nəticəsində yaranır; heykəl buna nümunədir. Bəziləri böyümə və artım yolu ilə meydana gəlir; böyüyən canlılar bu qəbildəndir. Bəziləri isə azalma və ya yonulma nəticəsində ortaya çıxır; məsələn, daşdan yonularaq düzəldilən Hermes heykəli. Bəzi şeylər ayrı-ayrı hissələrin birləşməsi ilə yaranır; ev buna misaldır. Digərləri isə keyfiyyət dəyişikliyi nəticəsində meydana gəlir. Maddələrdə baş verən dəyişikliklər bu qəbildəndir.
Beləliklə, söylədiklərimizdən belə bir nəticəyə gəlirik: yaranan hər şey iki ünsürün birləşməsindən meydana gəlir. Bir tərəfdə yaranan şeyin özü, digər tərəfdə isə onun yaranmasına əsas verən ünsür dayanır. Bu ikinci ünsür iki cür ola bilər: ya dəyişmə zamanı öz varlığını qoruyan daşıyıcı, ya da aradan qalxan əvvəlki hal, yəni onun əksi. Məsələn, “təhsilsiz” əksliyi, “insan” isə daşıyıcını ifadə edir. Eyni şəkildə, formanın yoxluğu, şəkilsizlik və nizamsızlıq əkslik sayılır. Bürünc, daş və qızıl isə yeni bir formanın meydana gəlməsi üçün əsas rolunu oynayan daşıyıcılardır.
“Dəyişmə” dedikdə nəyi nəzərdə tuturuq?
Qədim yunan fəlsəfəsinin ilk dövrlərindən başlayaraq Aristotel də digər yunan filosofları kimi varlıq, yaranma, sabitlik və dəyişmə məsələləri üzərində düşünürdü. Onu düşündürən əsas suallardan biri belə idi: hər şey daim dəyişirsə, bəs bu dəyişikliklərə baxmayaraq, şeylər necə öz varlığını qoruyub saxlayır? Axı dünyada dəyişmə heç vaxt dayanmır, amma dəyişən şeylər tamamilə yox olmur, müəyyən mənada əvvəlki varlıqlarını davam etdirirlər.
Dəyişənlə dəyişməyən, yaranmaqla mövcud olmaq arasındakı münasibət qədim yunan fəlsəfəsində ciddi mübahisələrə və müxtəlif çətinliklərə səbəb olmuşdu. Bu məsələ xüsusilə Sokratdan əvvəlki filosofların qarşılaşdığı əsas problemlərdən biri idi. Aristotel isə bu çətinliyi aradan qaldırmaq üçün dəyişmə məsələsini hərtərəfli və sistemli şəkildə araşdırdı. Hətta demək olar ki, dəyişmə problemi onun fəlsəfəsinin əsas mövzularından birinə çevrildi.
Qərb düşüncəsinə istiqamət verən mətnlər
Aristotel, Fizika, II kitab, 7-ci fəsil.
Tərcümə: Saffət Babür. (Azərbaycan dilinə İbrahim Aziz)
Yapı Kredi nəşriyyatı, 2005.
