Paradiqma.az “Trepanasiya” haqqında yazını təqdim edir.
Təsəvvür edin ki, hələ anesteziyanın, müasir tibbi alətlərin, steril mühitin və ya antibiotiklərin kəşf edilmədiyi olduqca qaranlıq bir dövrdə yaşayırsınız. Dözülməz bir baş ağrınız, bəlkə də qəribə və qorxuducu qarabasmalarınız var və mənsub olduğunuz qəbilənin şamanı sizi xilas etmək üçün yeganə çıxış yolunu təklif edir: kəllə sümüyünüzü diri-diri oymaq və ya deşmək. Müasir dövrdə qulağa dəhşətli bir işgəncə, hətta cinayət kimi səslənən bu prosedur, əslində, bəşər tarixinin ən qədim və ən sirli cərrahi əməliyyatlarından biri olan trepanasiyadır. İnsanın bilavasitə öz beyninə, daha doğrusu, onun möhkəm xarici qalxanına etdiyi bu müdaxilə sadəcə tibbi ehtiyacdan deyil, həm də insanın şüur və ruhla bağlı dərin axtarışlarından doğan bənzərsiz bir fenomendir.
Trepanasiya sənətinin ən çox heyrət doğuran tərəfi insanların bu ağır və ağrılı prosedurdan sağ çıxması, hətta illərlə yaşamağa davam etməsidir. Dünyanın hər yerində aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı tapılan və üzərində trepanasiya izləri olan kəllə sümükləri çox maraqlı bir həqiqəti aşkara çıxarmışdır. İnklərdə, Qədim Misirdə və hətta Neolit dövrünə aid müxtəlif Avropa cəmiyyətlərində tapılan minlərlə kəllənin əksəriyyətində sümük kənarlarının sağalma və bərpa olunma izlərinə rast gəlinir. Bu vacib detal onu göstərir ki, kəlləsi primitiv daş alətlərlə, obsidian kimi kəsici materiallarla beynin zərif qişasına qədər deşilən pasiyentlər infeksiyadan və ya güclü qanaxmadan ölməmiş, sağ qalmağı bacarmışlar. (Tarixçilər və arxeoloqlar bəzi insanların ömürləri boyu bu dəhşətli əməliyyata bir neçə dəfə məruz qaldığını və həmin müdaxilələrdən sağ çıxdığını da sübut etmişlər).
Neolit dövrü insanları trepanasiya (yunan dilində “dəlmək, deşik açmaq” mənasını verən “trypanon” sözündən yaranmışdır) kimi tanınan əməliyyatı həyata keçirmək üçün qaşıyıcı və iti alətlərdən istifadə edirdilər. Trepanasiya bəşər tarixində icra edildiyi məlum olan ən qədim cərrahi əməliyyatdır. Üzərində deşik açma əməliyyatı aparılmış ilk kəllə sümüyü 1830-cu illərdə Perudakı bir İnk qəbiristanlığında tapılmışdır. Kəllə sümüyü amerikalı diplomat Efraim Corc Skuayerə verilmiş, o isə bunu 1865-ci ildə Nyu-York Tibb Akademiyasına təqdim etmişdir. Daha sonra həmin tapıntı dünyanın ilk Antropologiya Cəmiyyətinin qurucusu olan Pol Broka tərəfindən tədqiq edilməsi məqsədilə 1867-ci ildə Parisə göndərilmişdir.
Bəs qədim insanları belə böyük, dözülməz riskə getməyə vadar edən əsas motiv nə idi? Tədqiqatlar göstərir ki, bu amillər iki fərqli qütbdə cəmləşirdi: elmi təsadüflər və dərin mistika. Bir tərəfdən, ibtidai cərrahlar ov və ya döyüş zamanı başa alınan ağır zərbələrdən sonra beyinə toplanan qanın təhlükəli təzyiq yaratdığını və sümüyün bir hissəsini kəsib götürməklə bu təzyiqi azaltmağın mümkünlüyünü praktiki yolla kəşf etmişdilər. Lakin məsələnin daha mistik, bəlkə də, daha qorxunc tərəfi insan şüuru və ruhani inamlarla sıx bağlı idi. Qədim dövrlərdə epilepsiya tutmaları, şiddətli miqren, şizofreniya və digər mürəkkəb psixoloji vəziyyətlər xəstənin bədəninə daxil olmuş “pis ruhların” dağıdıcı əməli kimi qəbul edilirdi. Trepanasiya məhz həmin həbs olunmuş zərərli ruhların bədəni tərk etməsi üçün kəllədə fiziki “qapı” açmaq və xəstəni daxili əzablardan xilas etmək məqsədilə icra edilirdi.
İndi bir anlıq dərin düşüncələrə dalıb düşünün: beyin bizim bütün varlığımızı, keçmiş xatirələrimizi, gələcək qorxularımızı, kimliyimizi və sevinclərimizi özündə cəmləşdirən o qaranlıq, qapalı kainatdır. Qədim insanlar məhz o qapalı kainata işıq salmaq, oradakı fırtınalı xaosu sakitləşdirmək üçün ən sərt, ən radikal üsullara əl atırdılar. Bəlkə də onlar şüurun sirrini həll etməyə müasir nevroloqlarımızdan fərqli, lakin şübhəsiz ki, daha cəsarətli bir baxış bucağından yanaşırdılar. İnsanın instinktiv qorxu və ağrıya qalib gələrək tamamilə naməlum bir xəstəliklə mübarizə aparmaq üçün beynini deşdirməyə razı olması, bəşər övladının yaşamaq əzminin və ümidinin nə qədər sarsılmaz olduğunu əyani şəkildə sübut edir.
Bir çox məzarda həmin kəllə sümükləri ilə birlikdə tapılan və rondela adlandırılan, üzərində xırda deşiklər açılaraq kəsilmiş oval formalı kiçik sümük parçaları da mövcud idi. Görünür, bunlardan tilsim kimi istifadə edilmiş və onlar müasir boyunbağılar kimi boyuna taxılmışdır. Əvvəlcə bu kəllə sümükləri böyük şübhə ilə qarşılanmışdı, çünki trepanasiya o dövrün xəstəxanalarında yüksək ölüm göstəricisi ilə icra edilən bir cərrahi üsul idi. Bundan əlavə, paleontoloqlar həmin deşiklərin sümük üzərində olduqca sürətlə açıla biləcəyini başa düşməyə başlamışdılar.
Həqiqətən də, Broka vəfat etmiş ikiyaşlı bir uşağın kəllə sümüyündə cəmi dörd dəqiqə ərzində deşik açaraq, bunun mümkünlüyünü özünə sübut etmişdi. Daha qalın olan yetkin insan kəlləsində isə bu proses 50 dəqiqə davam etmişdi. Broka trepanasiyanı canlı itlər üzərində də tətbiq etmiş və beynin qoruyucusu olan sərt qişaya (dura mater), eləcə də onun səthinə zədə yetirmədən bu əməliyyatı icra etməyin nisbətən asan olduğunu göstərmişdi.
Maraqlıdır ki, ən qədim nümunələrin tarixi eradan əvvəl 10.000-ci illərə qədər gedib çıxır. Lakin bu tapıntıların Afrika və Orta Asiyadan əldə edilməsi trepanasiyanın mənşəyinin Avropa olmadığını göstərir. Kəllə sümüyünün səthini üzə çıxarmaq məqsədilə baş dərisinin kəsilməsi kimi ağrılı bir proseduru həyata keçirmək, xüsusən də təsirli anesteziya vasitələrinin olmadığı bir şəraitdə olduqca çətin bir iş olmalı idi. Əməliyyat müddətində cərrahın qan damarları ilə zəngin olan beyin səthini qoruması da mütləq şərt idi, çünki damarların zədələnməsi qarşısı alınmayan qanaxmaya və ölümə səbəb olurdu. Beyin kəllə sümüyünün cəmi bir neçə millimetr altında yerləşdiyinə görə, bu proses çox diqqətli bir oyma əməliyyatı tələb edirdi. Bundan əlavə, açılmış yaralar infeksiyalara qarşı son dərəcə həssas olduğundan, xəstəyə əməliyyatdan sonra müəyyən səviyyədə qulluq da göstərilmiş olmalıdır.
Müasir dövrün inkişaf etmiş neyrocərrahiyyəsində “kraniotomiya” adı altında, mahiyyət etibarilə, oxşar bir məntiqdən istifadə olunur. Ağır beyin travmaları, qansızmalar və ya şişlər zamanı kəllədaxili təzyiqi azaltmaq və xəstənin həyatını xilas etmək məqsədilə peşəkar cərrahlar bu gün də kəllə sümüyündə planlı dəliklər açırlar. Digər tərəfdən, nə qədər qəribə səslənsə də, XX əsrin ortalarında, xüsusən də 1960 və 1970-ci illərin qarışıq mədəni mühitində bəzi marjinal və ezoterik qruplar trepanasiyanın insanı “daha yüksək şüur səviyyəsinə” çatdırdığını iddia ediblər.
Onlar kəllənin deşilməsinin beyinə qan və oksigen axınını artıraraq uşaqlıq illərindəki təbii yaradıcılığı və xoşbəxtliyi geri qaytardığına inanaraq, şüurlu şəkildə öz kəllələrini deşiblər. Bu ekssentrik cərəyanın nümayəndələri rəsmi alimlər tərəfindən kəskin tənqid olunaraq təcrid edilsələr də, bu hadisə qədim insanın “ruhani aydınlanma” axtarışının müasir dövrdə belə necə transformasiyaya uğrayaraq davam etdiyini aydın şəkildə nümayiş etdirir.
Nəticə etibarilə qeyd etmək lazımdır ki, trepanasiya sadəcə kəllə sümüyündə açılan hər hansı bir fiziki boşluq deyil. O, insanın ölümcül xəstəliklərə, fiziki ağrılara və öz zehninin hələ də tam kəşf edilməmiş qaranlıqlarına qarşı apardığı minillik amansız mübarizənin ən sərt, ən real simvoludur. Daş dövrünün rütubətli qaranlıq mağaralarından çıxıb müasir klinikaların parlaq işıqlı əməliyyat otaqlarına qədər uzanan bu heyrətamiz hekayə, insan övladının yaşamaq, anlamaq və nəyin bahasına olursa olsun şəfa tapmaq üçün nələri gözə ala biləcəyinin ən təəccüblü sübutudur. İnsan kəlləsindəki o kiçik deşik, bir tərəfdən qaçılmaz ölümü, digər tərəfdən isə ümid dolu həyatı özündə cəmləşdirən universal bəşəri bir pəncərədir. İllər keçsə də, bəlkə də biz hamımız öz daxili, görünməz qaranlıqlarımıza bir zərrə işıq sızması üçün fərqli yollarla hələ də o mistik pəncərənin axtarışındayıq.
Ədəbiyyat:
Robert Arnott, Stanley Finger, C.U.M. Smith (red.) Trepanation: History, Discovery, Theory Swets & Zeitlinger, Lisse, 2003
Don Brothwell Diseases in Antiquity Charles C. Thomas Pub. Ltd., 1967
Charles G. Gross A Hole in the Head: More Tales in the History of Neuroscience MIT Press, 2009
Andrew P. Wickens Beynin Tarihi, Alfa Yayınları, 2025
