Riçard Feynman (1918–1988) XX əsrin ən maraqlı fiziklərindən biri olmaqla yanaşı, elmi düşüncəyə münasibəti, intellektual səmimiyyəti, yumoru və dünyaya uşaq marağı ilə baxmaq bacarığı ilə də seçilirdi. O, sadəcə mürəkkəb fiziki nəzəriyyələri izah edən alim deyildi. Feynman insanın nəyi bildiyini, nəyi bilmədiyini və bilmədikləri ilə necə yaşamalı olduğunu daim sorğulayan bir düşüncə adamı idi.
1965-ci ildə kvant elektrodinamikasının inkişafına verdiyi töhfələrə görə Culian Şvinqer və Sinitiro Tomonaqa ilə birlikdə Fizika üzrə Nobel mükafatına layiq görülmüşdü. Onun yaratdığı Feynman diaqramları elementar hissəciklərin qarşılıqlı təsirlərini təsvir etmək üçün fizikanın mühüm vasitələrindən birinə çevrildi. Bununla belə, Feynmanın intellektual irsini yalnız elmi nailiyyətləri ilə məhdudlaşdırmaq düzgün olmazdı. Onun fikirlərində elmin sərhədləri, həqiqətə münasibət, insanın özünü aldatması, şübhə, gözəllik və həyatın mənası ilə bağlı son dərəcə düşündürücü bir dünyagörüşü var.
Feynmanın maraqlı cəhətlərindən biri də budur: o, kainat haqqında danışarkən insana hər şeyi bildiyini göstərməyə çalışmırdı. Əksinə, bilmədiklərini etiraf etməkdən çəkinmirdi. Bəlkə də onun düşüncəsinin ən mühüm tərəfi elə bu idi: həqiqəti axtarmaq üçün əvvəlcə özünün yanıldığını qəbul edə biləcək qədər dürüst olmalısan.
Feynmanın düşüncə tərzini anlamaq üçün onun tez-tez xatırlanan bir fikrindən başlamaq lazımdır:
Bir şeyin adını bilmək ilə onun nə olduğunu bilmək arasında böyük fərq var.
Bu fikir ilk baxışda sadə görünsə də, əslində, insanın bilik anlayışına yönəlmiş ciddi bir tənqiddir.
Təsəvvür edək ki, qarşımızda bir quş var. Biz onun hansı növə aid olduğunu, necə adlandığını, harada yaşadığını bilirik. Lakin bunları bilmək hələ quşun necə uçduğunu, tüklərinin hansı fiziki xüsusiyyətlərə malik olduğunu, miqrasiya davranışının necə formalaşdığını anlamaq demək deyil. Adlandırma çox vaxt bizə bilik illüziyası verir. Sanki bir hadisəyə ad qoyduqdan sonra onu izah etmiş oluruq.
Feynmanın narahat olduğu məqamlardan biri də məhz bu idi: insanlar anlayışları öyrənməklə hadisələri başa düşdüklərini düşünürlər. Halbuki bir anlayışı təkrarlamaqla onun arxasındakı mexanizmi izah etmək arasında ciddi fərq var.
Məsələn, kimsə soruşur: maqnitlər niyə bir-birini cəzb edir? Cavab veririk: elektromaqnit qarşılıqlı təsirə görə. Bəs elektromaqnit qarşılıqlı təsiri nədir? Bu dəfə daha mürəkkəb terminlərdən istifadə edirik. Ancaq sualın mahiyyəti hələ də cavabsız qala bilər.

Burada Feynmanın yanaşması bizə vacib bir intellektual vərdiş öyrədir: tanış terminlərlə rastlaşdığımız zaman özümüzə sual verməliyik: mən həqiqətən nəyi anlayıram?
Bu, yalnız fizika üçün deyil, fəlsəfə, siyasət, psixologiya və gündəlik həyat üçün də əhəmiyyətli bir yanaşmadır. Bəzən bir anlayışın adını bilmək onun haqqında düşünməkdən bizi xilas edir. Feynman isə bunun əksini tələb edirdi: sözün arxasına keçmək, hadisənin özünə baxmaq və izahın harada bitdiyini görmək.
Feynmanın ən məşhur fikirlərindən biri belədir:
Əsas prinsip özünü aldatmamaqdır, çünki insanın aldatması ən asan olan şəxs elə özüdür.
Bu fikir onun 1974-cü ildə Kaliforniya Texnologiya İnstitutunun məzunları qarşısında etdiyi və sonradan məşhurlaşan “Cargo Cult Science” çıxışının da mərkəzində dayanır.
Feynman burada elmi dürüstlük məsələsini müzakirə edir. Onun fikrincə, elmlə məşğul olan insanın əsas məsuliyyəti yalnız başqalarına yalan danışmamaq deyil. O, ilk növbədə, öz nəticələrinə münasibətdə dürüst olmalıdır.
Tutaq ki, bir alim müəyyən nəzəriyyəni sübut etmək istəyir. Təcrübə aparır və nəticələr onun gözləntilərini doğrultmur. Bu halda o, nəticələri nəzəriyyəsinə uyğunlaşdırmağa çalışmamalıdır. Əksinə, gözlədiyinin baş vermədiyini dərc etməli, nəzəriyyəsinin yanlış ola biləcəyini qəbul etməlidir.
Onun “Cargo Cult Science” ifadəsi xüsusilə maraqlıdır. Feynman İkinci Dünya müharibəsindən sonra Sakit okean adalarında yaranmış bəzi dini-ritual davranışları nümunə gətirir. Müharibə zamanı həmin adalarda təyyarələrin enişini və müxtəlif təchizatların gətirilməsini görən yerli insanlar sonradan həmin prosesin zahiri görünüşünü təqlid etməyə başlayırlar. Taxtadan qulaqlığa bənzər əşyalar hazırlayır, uçuş zolaqlarına oxşar yerlər düzəldir, təyyarələrin yenidən gələcəyini gözləyirlər.
Onlar təyyarələrin enişini təmin edən texniki və təşkilati mexanizmləri anlamadan onun zahiri formasını təkrarlayırlar.
Feynman bu nümunəni elmi fəaliyyətə tətbiq edir. Onun fikrincə, elə tədqiqatlar var ki, zahirən elmi işə bənzəyir: statistik göstəricilər, mürəkkəb terminologiya, cədvəllər, laboratoriya, akademik məqalələr… Ancaq bütün bunların arxasında ciddi yoxlama, metodoloji dürüstlük və nəticələrin həqiqi sınaqdan keçirilməsi yoxdur.
Bu gün həmin fikri daha geniş kontekstdə düşünmək olar. İnsanların mürəkkəb terminlər işlətməsi, öz fikirlərini elmi ifadələrlə bəzəməsi həmin fikirlərin doğru olduğunu göstərmir. Elmi görünmək elmi olmaq demək deyil.
Feynmanın burada irəli sürdüyü tələb olduqca sərtdir: özünü inandırmaq istədiyin fikrə yox, onun doğru olub-olmadığını göstərən dəlillərə üstünlük verməlisən.
Bu, həm də insanın özünü tanıması baxımından əhəmiyyətlidir. Çünki biz çox vaxt həqiqəti tapmaqdan daha çox, artıq inandığımız şeylərin doğru olduğunu təsdiqləməyə çalışırıq.
Feynmanın düşüncəsində şübhə qorxulu bir vəziyyət deyil. Əksinə, insanın intellektual azadlığının vacib şərtlərindən biridir.
O, məlumatsızlığı və qeyri-müəyyənliyi qəbul edə bildiyini, cavabın səhv olma ehtimalı olduğu halda qəti cavab sahibi olmaqdan daha çox, bilməməyin içində yaşamağı maraqlı hesab etdiyini bildirirdi.
Bu yanaşma xüsusilə diqqətəlayiqdir. Çünki insan psixologiyasının mühüm xüsusiyyətlərindən biri qeyri-müəyyənlikdən qaçmaqdır. Biz hadisələrin səbəbini, gələcəyin necə olacağını, həyatın hansı məqsədə xidmət etdiyini bilmək istəyirik. Bilmədiyimiz zaman isə çox vaxt özümüzə hazır cavablar tapırıq.
Bəzən həmin cavablar dini, bəzən fəlsəfi, bəzən ideoloji, bəzən də elmi terminologiya ilə təqdim olunur. Onları qəbul etmək insana psixoloji rahatlıq verir. Ancaq rahatlıq həqiqətin göstəricisi deyil.
Feynman burada başqa bir mövqe təklif edir: bilmədiyin bir şeyin qarşısında dayanmaqdan qorxma.
Onun 1955-ci ildə yazdığı “The Value of Science” məqaləsində də elmin ən böyük dəyərlərindən birinin şübhə etmək azadlığı olduğu vurğulanır. Feynman düşünürdü ki, elmin inkişafı üçün insanlara sual vermək, mövcud bilikləri sorğulamaq və heç bir avtoritetin cavabını son həqiqət kimi qəbul etməmək imkanı lazımdır.
Burada mühüm bir fərq var: şübhə hər şeyi inkar etmək demək deyil.
Feynmanın şübhəçiliyi nihilizmə və ya bütün biliklərin etibarsız olduğu düşüncəsinə aparmırdı. O, dəlillərin gücünə inanırdı. Sadəcə, dəlillərin müəyyən nəticəni nə qədər dəstəklədiyini düzgün qiymətləndirməyi tələb edirdi.
Bir nəticəyə 90 faiz əmin olmaqla, ona 100 faiz əmin olduğunu iddia etmək arasında fərq var. Bu fərqi qorumaq intellektual dürüstlüyün mühüm hissəsidir.
Feynmanın yanaşmasında insanın böyüklüyü hər suala cavab verməsində deyil, cavabı olmayan sualların qarşısında da düşünməyə davam edə bilməsindədir.

Feynmanın ən gözəl fikirlərindən biri təbiətin gözəlliyi haqqında danışarkən ortaya çıxır.
“The Pleasure of Finding Things Out” adlı 1981-ci il BBC müsahibəsində o, bir rəssam dostunun çiçəyə baxaraq onun gözəlliyindən heyrətləndiyini xatırladır. Həmin rəssam düşünür ki, alimlər təbiəti araşdırarkən onun gözəlliyini itirirlər. Çünki çiçəyi hissələrə ayırır, hüceyrələrini öyrənir, rənglərinin necə yarandığını araşdırırlar.
Feynman isə bu fikirlə razılaşmır.
Onun fikrincə, çiçəyin gözəlliyi yalnız görünüşündən ibarət deyil. Bir alim çiçəyə baxarkən onun hüceyrələrini, daxili quruluşunu, rənglərinin təkamül prosesində hansı funksiyanı yerinə yetirdiyini də təsəvvür edə bilər. Çiçəyin həşəratları cəlb edən rənglərə sahib olması, tozlanma prosesinin milyonlarla il ərzində formalaşması və bu mürəkkəb sistemin işləməsi onun gözəlliyini azaltmır. Əksinə, gözəlliyə yeni ölçülər əlavə edir.
Feynmanın bu mülahizəsinin ən yaddaqalan tərəfi budur: elmi bilik təbiətin gözəlliyindən heç nə almır, ona yeni gözəlliklər əlavə edir.
Bu, əslində, elm və incəsənət arasındakı münasibətə dair də maraqlı bir mövqedir.
Bir rəssam çiçəyin rəngində, formasında və kompozisiyasında gözəllik görə bilər. Bioloq onun hüceyrələrində, genetik quruluşunda, təkamül tarixində; fizik isə işığın səthlə qarşılıqlı təsirində başqa bir gözəllik görə bilər. Bu baxışların heç biri digərini ləğv etmir.
Feynman üçün dünya elmi izah vasitəsilə sehrini itirən bir yer deyildi. Əksinə, onu nə qədər dərindən araşdırırdıqsa, qarşımıza bir o qədər yeni suallar və heyrətamiz hadisələr çıxırdı.
Bu fikrin ən əhəmiyyətli nəticəsi budur: biliklə heyrət bir-birinə zidd deyil. İnsan nəyisə nə qədər yaxşı anlayırsa, onun qarşısında heyrətlənmək üçün bir o qədər çox səbəb tapa bilər.
Elmin məqsədi dünyanı darıxdırıcı mexanizmlər toplusuna çevirmək deyil. O, bizə əvvəllər görə bilmədiyimiz dərinlikləri göstərir.
Zamanın sirri: Kainat niyə keçmişə qayıtmır?
Feynmanın fizika mühazirələrində zamanın geri dönməzliyi məsələsi xüsusi yer tutur. O, bu problemi izah etmək üçün gündəlik həyatdan sadə bir nümunə seçir: sınmış yumurta.
Təsəvvür edək ki, yumurta yerə düşür və sınır. Onun sarısı və ağı yerə yayılır, qabığı kiçik hissələrə parçalanır. Bu prosesin əksini təsəvvür etmək isə olduqca qəribədir: qabıq parçaları öz-özünə birləşir, yumurta yenidən bütöv vəziyyətə qayıdır və yerdən qalxaraq əvvəlki yerinə yerləşir.
Niyə belə hadisəni heç vaxt müşahidə etmirik?
Bu sual bizi termodinamikanın ikinci qanununa, xüsusilə entropiya anlayışına aparır.
Entropiyanı sadə şəkildə sistemdəki mümkün mikroskopik vəziyyətlərin sayı ilə əlaqələndirə bilərik. İzolyasiya olunmuş sistemdə entropiya azalmır. Gündəlik həyatda müşahidə etdiyimiz proseslərin böyük əksəriyyəti də bu qanuna uyğun olaraq geri dönməz xarakter daşıyır. İsti qəhvənin soyuması, qırılmış stəkanın parçalanması, havaya qarışan ətirin otaqda yayılması buna nümunədir.
Feynman bu mövzunu The Feynman Lectures on Physics əsərinin 46-cı fəslində — “Ratchet and Pawl” bölümündə araşdırır. O, fundamental fiziki proseslərlə gündəlik həyatda müşahidə etdiyimiz geri dönməzlik arasında maraqlı əlaqəni göstərir.
Nisbilik nəzəriyyəsinə görə, zaman müşahidəçinin hərəkət sürətindən və cazibə sahəsindən asılı olaraq fərqli sürətlə keçir. Başqa sözlə, çox yüksək sürətlə hərəkət edən bir insan üçün zaman onun Yer üzündə qalan həmyaşıdına nisbətən daha yavaş keçə bilər. Bu, gələcəyə doğru zaman səyahətinin fiziki baxımdan real formasıdır. Atom saatları ilə aparılan təcrübələr bu təsiri dəfələrlə təsdiqləyib.
Burada Feynmanın öz elmi yaradıcılığı ilə əlaqəli başqa maraqlı detal da var. O, Nobel mühazirəsində pozitronları müəyyən hesablamalarda keçmişə doğru hərəkət edən elektronların trayektoriyaları kimi təsvir etməyin mümkünlüyündən danışır. Bu yanaşma Con Uilerin irəli sürdüyü ideya ilə əlaqəli idi. Əlbəttə, söhbət insanın keçmişə gedə bilməsindən deyil, kvant elektrodinamikasında hissəcikləri təsvir etmək üçün istifadə olunan riyazi interpretasiyadan gedir.
Bu nümunə Feynmanın düşüncə tərzindəki maraqlı bir xüsusiyyəti göstərir: o, intuitiv baxımdan qəribə görünən ideyalardan çəkinmirdi. Ancaq ideyanın qeyri-adi olması onun doğru olduğunu göstərmirdi. Hər şey riyazi ardıcıllıqdan və təcrübə ilə uyğunluqdan asılı idi.
Zaman haqqında düşünərkən də onun bizə öyrədə biləcəyi ən vacib şey budur: mürəkkəb suallara sadə və qəti cavablar verməyə tələsməmək lazımdır.
Guya insan on dəqiqə keçmişə qayıtsa, Yer kürəsi öz orbitində hərəkət etdiyi üçün kosmosun tamamilə başqa bir nöqtəsində peyda olacaq. Bu fikir ilk baxışdan məntiqli görünsə də, fiziki baxımdan problemin tam izahı deyil. Çünki hərəkət nisbi anlayışdır və mütləq, hərəkətsiz kosmik koordinat sistemindən danışmaq düzgün deyil. Hipotetik zaman maşınının trayektoriyası məkan və zaman koordinatlarını birlikdə nəzərə almalıdır. Yəni Yer kürəsinin hərəkət etməsi keçmişə səyahətin qeyri-mümkünlüyünü özlüyündə sübut etmir.
O, İkinci Dünya müharibəsi zamanı Manhetten layihəsində iştirak etmiş, Los-Alamos laboratoriyasında atom bombasının hazırlanması üzərində çalışmışdı. Həmin vaxt cəmi 24 yaşında idi. 1945-ci ildə ilk nüvə sınağını da müşahidə etmişdi. Sonralar Almaniyanın müharibədən çıxmasından sonra öz fəaliyyətini yenidən nəzərdən keçirmədiyinə görə təəssüfləndiyini bildirmişdi.
Elmi bilik özlüyündə əxlaqi istiqamət müəyyən etmir. Eyni kəşf insan həyatını asanlaşdıra da, onu məhv edə biləcək vasitəyə də çevrilə bilər. Feynman bu problemi The Value of Science məqaləsində də gündəmə gətirirdi. Elm bizə böyük imkanlar verir, lakin həmin imkanlardan necə istifadə edilməli olduğu yalnız elmi biliklə həll olunan məsələ deyil. Burada əxlaqi seçim və insan məsuliyyəti də iştirak edir.

1986-cı ildə Çellencer kosmik gəmisinin partlaması nəticəsində yeddi astronavtın həyatını itirməsi Feynmanın bu məsələlərə münasibətini bir daha göstərdi. O, hadisəni araşdıran prezident komissiyasına daxil edilmişdi.
Feynman yalnız rəsmi hesabatları araşdırmaqla kifayətlənmədi. Mühəndislərlə danışdı, texniki sənədləri yoxladı və faciənin səbəblərini anlamağa çalışdı. Nəticədə raketin bərk yanacaq gücləndiricilərindəki rezin halqaların (O-ring) aşağı temperaturda öz elastikliyini itirməsinin ciddi təhlükə yaratdığını nümayiş etdirdi.
Əslində, mühəndislər bu təhlükə barədə narahat idilər, lakin NASA rəhbərliyinin risk qiymətləndirməsi ilə onların fikirləri arasında ciddi fərq vardı. Feynman problemin texniki tərəfi ilə yanaşı, təşkilat daxilində həqiqətin necə təhrif oluna bildiyini də ortaya çıxardı.
Onun hesabatında yer alan bir fikir isə elmin və texnologiyanın bütün tarixi üçün əhəmiyyətlidir:
Uğurlu texnologiyada reallıq ictimai münasibətlərdən üstün tutulmalıdır, çünki təbiəti aldatmaq mümkün deyil.
Bu fikir Feynmanın bütün intellektual mövqeyini ifadə edə biləcək qədər güclüdür.
Təbiət bizim nə düşünməyimizə, hansı nəticənin doğru çıxmasını istəməyimizə və ya hansı qurumun nüfuzuna hörmət etməyimizə əhəmiyyət vermir. Fiziki reallıq insanın gözləntilərinə uyğunlaşmır. Biz ya onu olduğu kimi qəbul etməliyik, ya da özümüzü aldadaraq nəticələrini gözləməliyik.
Burada 1974-cü ildəki elmi dürüstlük haqqında çıxışı ilə Çellencer faciəsi arasında aydın əlaqə görünür. Birində o, alimləri özlərini aldatmamağa çağırırdı, digərində isə təşkilatların həqiqəti öz gözləntilərinə uyğunlaşdırmasının nə qədər ağır nəticələrə gətirib çıxara biləcəyini göstərirdi.
Feynmanın fikirlərini bir araya gətirəndə maraqlı bir mənzərə ortaya çıxır. Onun düşüncəsinin mərkəzində böyük kəşflər etmək arzusu ilə yanaşı, çox sadə bir hiss də dayanır: maraq.
O, fizikaya yalnız məşhur olmaq, mükafat almaq və ya insanlığın bütün suallarına cavab tapmaq üçün yanaşmırdı. Elmi araşdırmanın özündən, nəyisə ilk dəfə anlamaqdan, təbiətdə əvvəllər görmədiyi bir əlaqəni kəşf etməkdən zövq alırdı.
“The Pleasure of Finding Things Out” ifadəsi də məhz bunu bildirir: nəyisə kəşf etməyin, öyrənməyin və anlamağın verdiyi həzz.
Feynman mükafatları da bu baxımdan ikinci dərəcəli hesab edirdi. Onun üçün əsl mükafat müəyyən hadisəni anlamaq, kəşfin başqaları tərəfindən də istifadə olunması və dünyanın bir az daha aydın görünməsidir. Bu düşüncə elmi fəaliyyətin rəqabət və şöhrət məsələsindən daha geniş olduğunu göstərir.
Riçard Feynmanın düşüncələri haqqında danışarkən onu yalnız XX əsrin böyük fiziklərindən biri kimi təqdim etmək kifayət etmir. Onun həyatında daha maraqlı bir keyfiyyət vardı: dünyaya hazır cavabların arxasından deyil, sualların içindən baxmaq.
O, insanın özünü aldatmağa nə qədər meyilli olduğunu göstərirdi. Bir anlayışın adını bilməklə onun mahiyyətini anlamaq arasındakı fərqi vurğulayırdı. Elmi fəaliyyətin yalnız nəticə əldə etməkdən ibarət olmadığını, həmin nəticəyə hansı yolla gəldiyimizin də əhəmiyyət daşıdığını xatırladırdı.
Ən əsası isə qeyri-müəyyənliklə yaşamağın mümkün olduğunu göstərirdi.
Feynmanın düşüncə tərzindən belə bir nəticə çıxarmaq olar: insanın dünyanı anlaması heç vaxt tamamlana bilən bir proses deyil. Biz hər dəfə bir suala cavab tapanda qarşımızda yeni suallar açılır. Bəzən öyrəndiklərimiz bizi əvvəlkindən daha çox şeydən xəbərsiz olduğumuzu anlamağa məcbur edir. Lakin bu, məyusluq deyil. Əksinə, intellektual inkişafın özüdür.
Bəlkə də insanı düşünməyə sövq edən əsas şey hər şeyi bilmək arzusu deyil, bilmədiklərinin mövcudluğunu hiss etməsidir.
Feynman kainatın sirrini tamamilə açdığını iddia etmirdi. O, bu sirrin qarşısında dayanmaqdan, suallar verməkdən və bəzən cavabsız qalmaqdan zövq alırdı.
Onun bizə qoyduğu ən mühüm miraslardan biri də budur: həqiqətə çatmaq istəyirsənsə, əvvəlcə yanılmaq ehtimalınla barışmalısan.
İstinadlar və əlavə oxu
Yazıda istifadə olunan əsas mənbələr və Feynmanın öz çıxışları:
1. Richard Feynman – Biography — Feynmanın həyatı və elmi fəaliyyəti.
2. The Nobel Prize in Physics 1965 — Nobel mükafatının verilmə səbəbləri və laureatlar.
3. Richard P. Feynman – Nobel Lecture — Kvant elektrodinamikası və Feynmanın elmi yanaşması haqqında mühazirəsi.
4. Cargo Cult Science – Caltech — 1974-cü ildəki məşhur çıxışı. Elmi dürüstlük və özünüaldatma haqqında.
5. The Value of Science – Caltech — 1955-ci ildə elmin dəyəri və şübhə azadlığı haqqında yazısı.
6. The Pleasure of Finding Things Out — 1981-ci il BBC müsahibəsinin transkripti.
7. The Feynman Lectures on Physics – Ratchet and Pawl — Entropiya, zamanın istiqaməti və geri dönməzlik haqqında mühazirə.
8. Time Machines – Stanford Encyclopedia of Philosophy — Keçmişə səyahətin fiziki və fəlsəfi imkanları haqqında elmi araşdırma.
9. Putting Einstein to the Test – NIST — Nisbilik nəzəriyyəsi və zamanın genişlənməsinin eksperimental təsdiqi.
10. Richard Feynman and the Challenger Disaster — Çellencer faciəsinin araşdırılmasında Feynmanın rolu.
