2024-cü ilin mart ayında ABŞ-ın tanınmış sosial psixoloqu Conatan Haydtın “Narahat Nəsil: Uşaqlığın Böyük Yenidən Qurulmasının Ruh Sağlamlığı Böhranına Necə Səbəb Olması” adlı kitabı nəşr olundu. Kitab ilk həftədən New York Times bestseller siyahısına daxil oldu, 2025-ci ilin aprel ayınadək 52 həftə ardıcıl olaraq siyahıda qaldı və beş dəfə birinci yerə yüksəldi. Opra Uinfri onu tövsiyə etdi, ABŞ ştatlarının qubernatorları kitabı bir-birlərinə göndərdilər, Avstraliya isə kitabın yaratdığı geniş müzakirələr fonunda 16 yaşdan aşağı şəxslərin sosial mediadan istifadəsini məhdudlaşdıran qanun qəbul etdi.

Lakin elmi ictimaiyyətin bir hissəsi bu iddialara ciddi etirazlarla yanaşdı.

“2012-ci il hər şeyi dəyişdirdi”

Haydtın əsas iddiası sadədir: 2012-ci ildən etibarən gənclər arasında depressiya, narahatlıq pozuntuları və özünə zərər vermə hallarında kəskin artım müşahidə olunur. Bu dövr smartfonların geniş yayılması ilə üst-üstə düşür.

Əgər 2010-cu ili dönüş nöqtəsi hesab etsək — smartfonlar məhz həmin illərdə geniş kütlələrə çatmağa başladı — sonrakı göstəricilər diqqətəlayiqdir. ABŞ-da 24 yaşdan aşağı şəxslər arasında intihar ikinci ən geniş yayılmış ölüm səbəbinə çevrilib. ABŞ Xəstəliklərə Nəzarət və Profilaktika Mərkəzi son onilliklərin ən ağır göstəricilərindən birini qeydə alıb: 12–17 yaşlı yeniyetmələrin təxminən 20 faizi ən azı bir dəfə böyük depressiv epizod yaşayıb.

Haydt vurğulayır ki, bu tendensiya yalnız ABŞ-a məxsus deyil. Böyük Britaniya, Avstraliya və Skandinaviya ölkələrində də eyni dövrdə oxşar artım müşahidə olunub. Bu beynəlxalq uyğunluq onun arqumentində mühüm yer tutur. Əgər problem yalnız ABŞ-dakı iqtisadi bərabərsizlik, məktəb atışmaları və ya siyasi qütbləşmə ilə bağlı olsaydı, digər ölkələrdə eyni vaxtda oxşar dəyişikliklərin baş verməsi gözlənilməz olardı.

Dörd əsas zərər mexanizmi

Haydt smartfonların uşaq inkişafına dörd əsas istiqamətdə mənfi təsir göstərdiyini iddia edir.

1. Sosial Təcrid

İnsan təbiət etibarilə sosial varlıqdır. Normal uşaqlıq fiziki təmas, birgə oyun və canlı ünsiyyət vasitəsilə formalaşır. Ekran qarşısında keçirilən saatlar isə bu proseslərin yerini tutmağa başlayır. Haydtın sözləri ilə desək, smartfonlar “təcrübəni bloklayan cihazlardır” — onlar ekrandan kənardakı fəaliyyətlərə marağı azaldır.

2. Yuxu Məhrumluğu

9–12 yaşlı uşaqların gecə ən azı 9 saat, yeniyetmələrin isə təxminən 8 saat yuxuya ehtiyacı var. Gecə saatlarında smartfon istifadəsi bu normanı ciddi şəkildə pozur. Yuxu çatışmazlığı isə diqqət, öyrənmə qabiliyyəti və emosional tənzimləmə kimi mühüm funksiyalara mənfi təsir göstərir.

3. Diqqətin Parçalanması

Haydt, Nikolas Karr tərəfindən irəli sürülmüş fikirləri inkişaf etdirərək bildirir ki, fasiləsiz bildirişlər, sürətli məzmun keçidləri və sonsuz sürüşdürmə mexanizmləri insanın dərin düşünmək qabiliyyətini zəiflədir. Diqqət müəyyən bir düşüncə xəttini izləmək və onu davam etdirmək bacarığıdır. Platformaların dizaynı isə bu qabiliyyəti getdikcə daha da çətinləşdirir.

4. Asılılıq

Sosial media platformaları dopamin sisteminə təsir edən psixoloji mexanizmlər üzərində qurulub. Haydt, Anna Lembkenin “Dopamin Milləti” kitabına istinad edərək qeyd edir ki, beyin yüksək dopamin səviyyəsinə uyğunlaşdıqca onun təbii istehsalını azaldır. İstifadəçi eyni həzzi yaşamaq üçün daha çox stimul axtarmağa başlayır. Nəticədə anhedoniya — yəni nə rəqəmsal mühitdən, nə də gündəlik həyatdan zövq ala bilməmək vəziyyəti yaranır.

Oğlanlar və qızlar üçün fərqli risklər

Haydt hesab edir ki, sosial medianın təsirləri cinslər üzrə fərqli şəkildə özünü göstərir. Onun fikrincə, qızlar daha çox sosial müqayisə, görünüş qayğıları və populyarlıq uğrunda rəqabətdən zərər görürlər. Oğlanlar isə əsasən video oyunları və onlayn pornoqrafiya ilə əlaqəli problemlərlə üzləşirlər.

Lakin Haydt hər iki halda nəticənin eyni olduğunu düşünür: gənclər real həyatdan və həqiqi sosial icmalardan uzaqlaşırlar. Bu uzaqlaşma isə həyatın mənalı görünməməsi hissini gücləndirir.

Elmə tutulan güzgü: Tənqidçilər nə deyirlər?

Məhz bu məqamda mübahisə başlayır.

Kaliforniya Universitetinin inkişaf psixoloqu Kendis Odcers Nature jurnalında yazdığı məqalədə Haydtın əsas iddiasının mövcud elmi sübutlarla kifayət qədər dəstəklənmədiyini qeyd edib.

Onun fikrincə, yüzlərlə tədqiqatçı sosial medianın böyük və birbaşa mənfi təsirlərini araşdırsa da, əldə olunan nəticələr əsasən zəif, kiçik və ya ziddiyyətli olub.

Emi Orben və Endryu Pşıbılski tərəfindən 355 min iştirakçını əhatə edən geniş araşdırmada rəqəmsal texnologiyanın rifaha təsirinin son dərəcə kiçik olduğu göstərilib. Müəlliflərin hesablamalarına görə, təsirin ölçüsü təxminən 0,4 faizdir.

Tənqidçilərin əsas arqumenti budur ki, mövcud tədqiqatların əksəriyyəti yalnız korrelyasiya göstərir, səbəb-nəticə əlaqəsi deyil. Sosial mediadan çox istifadə edən gənclər daha çox depressiya yaşaya bilər. Lakin eyni dərəcədə mümkündür ki, artıq depressiv əlamətlər göstərən gənclər sosial mediaya daha çox üz tutsunlar.

Haydt isə bu etirazlara qarşı belə sual verir:

“Əgər sosial media problem deyilsə, inkişaf etmiş ölkələrdə gənclərin psixoloji sağlamlığında müşahidə olunan bu sinxron geriləməni nə izah edir?”

Bu suala verilən alternativ cavablar hələ də geniş konsensus yaratmayıb.

Beləliklə, açıq qalan əsas sual budur: korrelyasiya hansı nöqtədə və hansı miqyasda səbəb-nəticə əlaqəsinə çevrilir?

Haydtın təklif etdiyi islahatlar

Haydt problemin təsviri ilə kifayətlənmir və dörd əsas təklif irəli sürür.

Birincisi, orta məktəb yaşına qədər uşaqlara smartfon verilməməlidir. Smartfon əvəzinə sadə mobil telefonlardan istifadə edilə bilər.

İkincisi, məktəblərdə telefonsuz mühit yaradılmalıdır. Bu yanaşma artıq Fransa və Kanadanın Ontario əyaləti kimi yerlərdə tətbiq olunur.

Üçüncüsü, 16 yaşına qədər sosial media istifadəsinə ciddi məhdudiyyətlər qoyulmalıdır. Avstraliya bu istiqamətdə qanunvericilik addımı atıb.

Dördüncüsü, müstəqil və sərbəst oyunun yenidən təşviq olunması vacibdir. Uşaqlar daha çox açıq havada, böyüklərin daimi nəzarəti olmadan, həmyaşıdları ilə birlikdə vaxt keçirməlidirlər.

Bu müzakirə niyə vacibdir?

“Narahat Nəsil” kitabının əhəmiyyəti yalnız Haydtın haqlı olub-olmamasında deyil.

Kitab cəmiyyət qarşısında vacib bir sual qoyur: uşaqları rəqəmsal texnologiyalarla nə vaxt və hansı şərtlərlə tanış etməliyik?

Haydt etiraf edir ki, elm bu məsələdə yekdil nəticəyə gəlməyib. Lakin onun arqumenti ehtiyatlılıq prinsipinə əsaslanır: əgər ciddi risk ehtimalı varsa, tam elmi konsensus formalaşana qədər gözləmək düzgün olmaya bilər.

Güzgü Kimə Tutulur?

Əgər Haydtın tənqidçiləri haqlıdırsa, biz böyük bir mənəvi panikanın içindəyik və əsas problemləri başqa sahələrdə axtarmalıyıq: iqtisadi bərabərsizlikdə, təhsil sisteminin təzyiqlərində və icma həyatının zəifləməsində.

Əgər Haydt haqlıdırsa, gələcək nəsillər bu dövrü texnologiya şirkətlərinin mənfəəti naminə uşaqların psixoloji rifahının riskə atıldığı bir mərhələ kimi xatırlayacaqlar.

Bəlkə də hər iki tərəf müəyyən qədər haqlıdır. Sosial media nə bütün problemlərin yeganə mənbəyidir, nə də tamamilə günahsız bir vasitədir.

Lakin bir həqiqət mübahisəsiz görünür: Conatan Haydt bu mövzunu qlobal müzakirənin mərkəzinə gətirməyi bacardı.

Narahat nəsil mövcuddur. Müzakirə isə hələ bitməyib.