Ötən əsrin ortalarında analitik fəlsəfə əxlaq və siyasi nəzəriyyədən demək olar ki, uzaqlaşmışdı. Məntiq və dil fəlsəfəsi ön plana keçmiş, “ədalət nədir?” kimi suallar isə ən yaxşı halda empirik sosiologiyanın, ən pis halda isə boş ritorikanın mövzusuna çevrilmişdi. 1971-ci ildə Con Rolsun A Theory of Justice (“Ədalət nəzəriyyəsi”) əsərinin nəşri bu mənzərəni kökündən dəyişdi. Norman Danielsin ifadəsi ilə desək, bu kitab siyasi fəlsəfəni yenidən dirçəltdi. Təkcə yeni bir arqumentlə deyil, bütöv bir metodoloji çərçivə ilə.

Orijinal Mövqe və Bilməməzlik Pərdəsi

Rolsun əsas düşüncə eksperimenti sadə, lakin olduqca təsirli bir sual üzərində qurulub. Əgər siz gələcək cəmiyyətdə hansı mövqedə olacağınızı, zəngin, yoxsa kasıb olacağınızı, hakim təbəqəyə, yoxsa fəhlə sinfinə mənsub olacağınızı, hansı irqdən və ya hansı cinsdən olacağınızı əvvəlcədən bilməsəniz, hansı ədalət prinsiplərini seçərdiniz?

Rolsun “bilməməzlik pərdəsi” (veil of ignorance) adlandırdığı bu hipotetik vəziyyət, onun terminologiyasında “orijinal mövqe” (original position) rasional insanların şəxsi maraqlarından kənara çıxaraq ümumi və hamı üçün keçərli prinsiplər seçməsinə imkan yaradır. Bu, Kantın universallaşdırma prinsipinin prosedur baxımından yenidən ifadəsidir. Lakin Rols onu abstrakt etikadan çıxarıb ictimai müqavilə nəzəriyyəsinin (social contract theory) mərkəzinə gətirir.

Rolsun fikrincə, bu mövqedə olan rasional insanlar iki əsas prinsip seçərlər.

Birinci prinsip: Hər kəs başqalarının eyni azadlıqlarına uyğun gələn ən geniş əsas azadlıqlar toplusuna bərabər hüquqa malik olmalıdır.

İkinci prinsip (fərq prinsipi): Sosial və iqtisadi bərabərsizliklər yalnız o halda ədalətli hesab edilə bilər ki, birincisi, cəmiyyətin ən az imkanlı üzvlərinin vəziyyətini yaxşılaşdırsın, ikincisi isə həmin üstünlükləri təmin edən vəzifə və mövqelər hamı üçün bərabər imkanlarla açıq olsun.

Fərq prinsipi Rolsun nəzəriyyəsinin həm ən mübahisəli, həm də ən orijinal hissəsidir. Bu prinsipə görə bərabərsizlik öz-özlüyündə pis deyil. Lakin o yalnız ən zəif vəziyyətdə olan insanların rifahını yaxşılaşdırdığı halda əsaslandırıla bilər. Bu yanaşma nə utilitar bərabərlik anlayışı, nə də saf libertarianizm ilə üst-üstə düşür. Rols bunu “demokratik bərabərlik” adlandırdığı ayrı bir mövqe kimi təqdim edir.

Rolsun Utilitar Ənənə ilə Hesablaşması

Rolsun layihəsini başa düşmək üçün onun kimə qarşı yazdığını da bilmək lazımdır. A Theory of Justice ilk növbədə utilitarizmin hakim ənənəsinə, xüsusilə Ceremi Bentam və Con Stüart Millin klassik nəzəriyyələrinə cavab kimi qələmə alınmışdı. Utilitarizmə görə, ən doğru davranış ən çox sayda insan üçün ən böyük xoşbəxtliyi təmin edən davranışdır.

Rols hesab edirdi ki, bu yanaşmanın ciddi bir problemi var. O, fərdin hüquqlarını ümumi rifah naminə qurban verə bilər. Əgər hansısa azlığın hüquqlarının sistemli şəkildə məhdudlaşdırılması cəmiyyətin böyük əksəriyyətinə daha çox fayda gətirirsə, utilitar hesablamaya görə bu qəbul edilə bilər. Rols isə buna qəti şəkildə etiraz edir. Onun məşhur ifadəsi ilə desək: “Ədalət sosial institutların ilk fəzilətidir, necə ki, həqiqət nəzəriyyələrin ilk fəzilətidir.” Heç bir ümumi fayda hesabı fərdin əsas hüquqlarını ləğv edə bilməz.

Liberalizmin Daxilindəki Mübahisə: Rols və Nozik

Rolsun nəzəriyyəsi təkcə soldan deyil, sağ cinahdan da ciddi tənqid olundu. Harvard Universitetində onun həmkarı olan Robert Nozik 1974-cü ildə Anarchy, State, and Utopia (“Anarxiya, dövlət və utopiya”) kitabını nəşr etdirdi. Bu əsər birbaşa Rolsun nəzəriyyəsinə cavab idi.

Nozik hesab edirdi ki, Rolsun fərq prinsipi kökündən yanlışdır. Çünki bu prinsip insanların istedadlarını və əldə etdikləri nemətləri sanki cəmiyyətin ümumi sərvəti kimi qiymətləndirir. Halbuki insanlar öz bacarıqlarının və onların nəticələrinin sahibidirlər. Dövlətin bu nəticələri yenidən bölüşdürməsi insanların mülkiyyət hüququna müdaxilə deməkdir.

Nozik minimal dövlət modelini müdafiə edirdi. Onun fikrincə, dövlət yalnız zorakılığın, oğurluğun və müqavilələrin pozulmasının qarşısını almaqla kifayətlənməlidir. Ədalət isə sərvətin necə bölüşdürülməsi ilə deyil, onun necə əldə edilməsi ilə müəyyən olunur.

Rols və Nozik arasında yaranan bu mübahisə sonrakı onilliklərdə liberal siyasi fəlsəfənin əsas müzakirə xəttinə çevrildi.

Siyasi Liberalizm və Sonrakı Dəyişikliklər

Rols 1993-cü ildə Political Liberalism (“Siyasi liberalizm”) kitabını nəşr etdirdi. Bu əsər müəyyən mənada onun ilk kitabına yönəlmiş daxili tənqid idi. Rols etiraf edirdi ki, A Theory of Justice əsərindəki bəzi arqumentlər Kant ənənəsinə əsaslanan geniş əxlaqi baxışlara söykənirdi. Halbuki plüralist demokratik cəmiyyətlərdə vətəndaşlar arasında belə vahid əxlaqi dünyagörüşü mövcud deyil.

Buna görə də Rols “siyasi liberalizm” konsepsiyasını irəli sürdü. Onun fikrincə, siyasi ədalətin prinsipləri müxtəlif dünyagörüşlərinə malik insanların qəbul edə biləcəyi “üst-üstə düşən konsensus” (overlapping consensus) əsasında qurulmalıdır. Bu yanaşma nə nisbi həqiqət nəzəriyyəsidir, nə də mütləqçilik. Məqsəd metafizik razılaşma deyil, siyasi sahədə mümkün olan praktik razılaşmadır.

Müasir Tənqidlər: Kommunitarizmdən Feminist Fəlsəfəyə

Zaman keçdikcə Rolsun nəzəriyyəsi müxtəlif istiqamətlərdən tənqid edildi.

Kommunitar düşünürlər Alasdeyr Makintayr, Çarlz Teylor və Maykl Sandel hesab edirdilər ki, Rolsun “bilməməzlik pərdəsi” arxasında təsvir etdiyi fərd gerçək həyatda mövcud deyil. İnsan öz tarixindən, mədəniyyətindən, ailəsindən və mənsub olduğu icmadan ayrılmış şəkildə düşünə bilməz. Onların fikrincə, fəlsəfənin başlanğıc nöqtəsi abstrakt fərd deyil, konkret sosial və tarixi kontekstdə formalaşmış insandır.

Feminist fəlsəfə də Rolsun nəzəriyyəsində başqa bir boşluğu göstərdi. Syuzan Moller Okin Justice, Gender, and the Family (1989) əsərində qeyd edirdi ki, Rolsun ədalət prinsipləri ailədaxili hakimiyyət münasibətlərini və ev əməyinin bölüşdürülməsini lazımi şəkildə nəzərə almır. Ailə “şəxsi sahə” hesab edildiyi üçün burada mövcud olan bərabərsizliklər nəzəriyyənin diqqətindən kənarda qalır. Okinə görə bu, Rolsun nəzəriyyəsinin gender baxımından mühüm çatışmazlığıdır.

Rolsun Mirası

Con Rols 2002-ci ildə vəfat etsə də, onun intellektual irsi həm fəlsəfədə, həm də siyasi nəzəriyyədə və hüquq fəlsəfəsində dərin təsir göstərməkdə davam edir. O, “ədalət kimi dürüstlük” (justice as fairness), “orijinal mövqe” və “bilməməzlik pərdəsi” kimi anlayışları ictimai müzakirələrin ayrılmaz hissəsinə çevirdi. Bu anlayışlar artıq yalnız akademik mühitdə deyil, həm də konstitusiya hüququndan vergi siyasətinə qədər uzanan geniş müzakirələrdə istifadə olunur.

Bəlkə də Rolsun ən böyük nailiyyəti metodoloji xarakter daşıyır. O, normativ siyasi fəlsəfəni yenidən ciddi, sistemli və intellektual baxımdan nüfuzlu bir araşdırma sahəsinə çevirdi. Onun nəticələri ilə razılaşmayan filosoflar Nozikdən Sandelə, Habermasa qədər belə mübahisələrini məhz onun qurduğu nəzəri çərçivə daxilində aparmağa məcbur oldular. 

mənbələr: John Rawls, A Theory of Justice (1971); Political Liberalism (1993); Robert Nozick, Anarchy, State, and Utopia (1974); Michael Sandel, Liberalism and the Limits of Justice (1982); Susan Moller Okin, Justice, Gender, and the Family (1989); Norman Daniels (red.), Reading Rawls (1989).