Psixoloqların yeni araşdırması göstərir ki, məlumatı sonradan xatırlamaq üçün screenshot çəkmək gözlənilməz şəkildə əks nəticə verə bilər.
Gündəlik həyatda bir çoxumuz maraqlı məlumat, məqalə, mesaj və ya sosial media paylaşımını sonradan yenidən baxmaq üçün screenshot edirik. Lakin ABŞ-ın Binghamton Universitetinin psixoloqları tərəfindən aparılan yeni araşdırma bu vərdişin yaddaşa düşündüyümüz qədər kömək etmədiyini göstərir.
Araşdırmaçılar müəyyən ediblər ki, məlumatın screenshot şəklində saxlanılması onun sonradan xatırlanmasını zəiflədə bilər. Tədqiqatın müəllifləri bu hadisəni “rəqəmsal yaddaşsızlıq” (digital amnesia) və daha geniş mənada “rəqəmsal tutma effekti” (digital capture effect) çərçivəsində araşdırırlar.
Məlumatı yadda saxlamaq əvəzinə onu telefona həvalə edirik
Tədqiqatçılara görə, problem sadəcə telefonun yaddaşında şəkil saxlanılması deyil. Əsas məsələ screenshotun çəkilməsi prosesinin insanın həmin məlumatla necə qarşılıqlı əlaqədə olmasıdır.
Əvvəlki tədqiqatlarda foto çəkməyin insanların yaşadıqları hadisələri və gördükləri məlumatları xatırlamasına mənfi təsir göstərə bildiyi müşahidə edilmişdi. Yeni araşdırma isə bu fenomenin screenshotlara da aid olduğunu göstərən nəticələri genişləndirir.
Maraqlıdır ki, araşdırmaya görə, şəkli sonradan nəzərdən keçirmək yaddaşa kömək edə bilər. Yəni screenshotun özü mütləq problem deyil. Problem daha çox məlumatı “saxladıqdan” sonra ona bir daha qayıtmamağımızla bağlıdır.
Tədqiqatın aparıcı müəllifi, Binghamton Universitetinin psixologiya üzrə doktorantı Sophia Fabrizio bildirir ki, insanlar çəkdikləri görüntülərdən yaddaşı aktiv şəkildə bərpa etmək üçün istifadə etmədikləri halda bunun yaddaş baxımından fayda verməsi ehtimalı aşağıdır.
Niyə screenshot çəkmək yaddaşa mane ola bilər?
Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, screenshot çəkmək insanın diqqətini məlumatın özündən onu saxlama fəaliyyətinə yönəldə bilər. Beləliklə, insan məlumatı yadda saxlamaq üçün kifayət qədər diqqət ayırmaq əvəzinə, sonradan telefondakı görüntüyə qayıda biləcəyini düşünür.
Bu baxımdan smartphone yalnız yaddaşımızın xarici arxivi deyil, həm də bəzi hallarda yadda saxlamaq məsuliyyətini öz üzərinə götürdüyümüz bir vasitəyə çevrilir.
Araşdırmanın diqqətçəkən məqamlarından biri də budur: bəzi əvvəlki təcrübələrdə kamera avtomatik şəkildə görüntü çəkdikdə yaddaşda eyni zəifləmə müşahidə edilməyib. Bu isə problemin sadəcə məlumatın saxlanılması ilə deyil, insanın onu özü çəkərək yaddaşa köçürməsi prosesi ilə əlaqəli ola biləcəyini göstərir.
Deməli, screenshot çəkmək pisdir?
Xeyr. Araşdırma screenshot çəkməyin yaddaşa hər vəziyyətdə zərər verdiyini göstərmir.
Əksinə, screenshot sonradan məlumatı yenidən nəzərdən keçirmək və onu xatırlamaq üçün faydalı vasitəyə çevrilə bilər. Əsas fərq screenshotu sadəcə “saxlamaq” ilə ondan yaddaşı bərpa etmək üçün istifadə etmək arasındadır.
Başqa sözlə, “sonra baxaram” deyərək minlərlə görüntünü telefonumuzda toplamaq onları avtomatik olaraq yaddaşımıza köçürmür.
Araşdırma Sophia P. Fabrizio, Rebecca Lurie və Deanne L. Westerman tərəfindən hazırlanıb və Memory & Cognitionjurnalında “Digital amnesia: The aftermath of a screenshot” adı ilə dərc olunub. Məqalə 2026-cı ilin avqustunda yayımlanıb.
Mənbə: Binghamton University; Memory & Cognition
