Azərbaycan tarixinin ən parlaq və təzadlı simalarından biri olan Hacı Zeynalabdin Tağıyevin həyatı, sadəcə bir milyonçunun bioqrafiyası deyil, bütöv bir millətin oyanış salnaməsidir. Gündəlik qazancını palçıq daşımaqla çıxaran sadə bir bənnanın imperiya miqyasında nüfuzlu bir sənayeçiyə çevrilməsi özlüyündə bir möcüzəyə bənzəyir. Onun adı və əməlləri hamıya məlum kimi görünsə də, tarixi sənədlərin dərinliklərində gizlənən, cəmiyyətlə və imperiya bürokratiyası ilə apardığı gərgin mübarizələr, inanılmaz risklər və şəxsi həyatındakı fırtınalı məqamlar hələ də bir çoxları üçün qapalı bir kitab olaraq qalır.

Özü heç vaxt mükəmməl təhsil almayan və rəsmi sənədlərə imza əvəzinə möhür basan bu adam, bütöv bir xalqın maariflənməsi üçün öz sərvətini və bəzən də həyatını riskə atdı. Tağıyevin mirası təkcə neft quyuları və binalarla deyil, sındırdığı tabularla ölçülür.

Müsəlman Şərqində ilk dünyəvi qızlar məktəbinin (Aleksandra İmperator Rus-Müsəlman Qız Məktəbi) 1901-ci ildə Bakıda açılması sıradan bir xeyriyyəçilik aktı deyildi; bu, sözün əsl mənasında qatı cəhalətə qarşı elan edilmiş bir müharibə idi. Tağıyev bu məktəbi açmaq qərarına gələndə həm Çar Rusiyasının şovinist bürokratiyası, həm də yerli mühafizəkar din xadimləri ilə kəskin üz-üzə gəldi. Ruhanilər qızların evdən çıxaraq təhsil almasını dinə zidd, “şeytan əməli” adlandıraraq xalqı ayağa qaldırmağa cəhd edirdilər.

İmperator III Aleksandrın həyat yoldaşı Aleksandra Fyodorovnanın icazəsini və himayəsini almaq üçün Tağıyev çox bahalı hədiyyələrlə Sankt-Peterburqa xüsusi elçilər göndərdi. O, məktəbə məhz imperatriçanın adını verərək hökumətin etirazlarının qarşısını siyasi gedişlə aldı. Lakin əsl çətinlik Bakıda idi. Dindar kütlənin hücumlarından və qızları məktəbə buraxmamaq təhdidlərindən yaxa qurtarmaq üçün Tağıyev ağlasığmaz bir addım atdı. O, xüsusi nümayəndələrini külli miqdarda vəsaitlə Məkkəyə, Mədinəyə, Kərbəlaya və Tehrana göndərərək, dövrün ən böyük islam alimlərindən qadınların təhsil almasının islama zidd olmadığına dair rəsmi fitvalar (möhürlü sənədlər) gətirtdi.

Bu fitvalar Bakıdakı məscidlərdə oxunanda, mühafizəkarların səsi nəhayət kəsildi. Qızlar üçün tikilən bina isə o qədər möhtəşəm idi ki, Hacı əyalətlərdən gələn qasıdları və valideynləri binada gəzdirərək, qızların tam təhlükəsiz və islami əxlaq çərçivəsində (qapalı pansionat şəraitində) yaşayacağına şəxsən təminat verirdi.

Tağıyevin adı ilə bağlı ən böyük və ən az müzakirə edilən qalmaqallardan biri də müqəddəs Quranın Azərbaycan dilinə tərcümə edilməsi təşəbbüsüdür. XX əsrin əvvəllərində qatı din xadimləri Quranın ərəb dilindən başqa hər hansı bir dilə çevrilməsini böyük günah hesab edirdilər. Onların fikrincə, ilahi kəlamın tərcüməsi onun müqəddəsliyini pozurdu. Hacı isə xalqın inandığı kitabı öz ana dilində oxuyub anlamasının tərəfdarı idi.

O, bu təhlükəli missiyanı həyata keçirmək üçün dövrünün ziyalısı və din xadimi Qazi Mir Məhəmməd Kərim əl-Bakuvini vəzifələndirdi. Tərcümənin və çapın bütün böyük maliyyə xərclərini, həmçinin Qazinin təhlükəsizliyini Hacı öz üzərinə götürdü. Tərcümə işi başa çatdıqdan sonra, kitabın yüksək keyfiyyətlə çap edilməsi üçün Tağıyev xaricdən xüsusi mətbəə avadanlıqları sifariş etdi. Bu hadisə Bakı ruhaniləri arasında dərin parçalanmaya və Tağıyevə qarşı gizli nifrətin yaranmasına səbəb olsa da, o, geri çəkilmədi və məhz onun iradəsi sayəsində Quranın Azərbaycan türkcəsindəki ilk geniş izahlı tərcüməsi ərsəyə gəldi.

Hacının ictimai həyatındakı uğurları onun şəxsi həyatındakı dramlarla tam bir təzad təşkil edirdi. O, ikinci dəfə özündən təxminən 40 yaş kiçik olan, məşhur general Balakişi Ərəblinskinin qızı Sona xanımla evləndi (Bu evlilik dövrün elitası arasında həm qibtə, həm də qeybət mövzusuna çevrilmişdi). Sona xanım Avropa təhsili almış, bir neçə xarici dil bilən, ziyalı və çox müasir bir qadın idi. O, Hacının həm həyat yoldaşı, həm də xeyriyyə işlərindəki ən böyük dəstəkçisi oldu.

Lakin 1920-ci ildə Bolşeviklərin Bakını işğal etməsi bu nağılı kabusa çevirdi. Bütün sərvəti, mülkləri və fabrikləri müsadirə edilən Tağıyev həyatının son illərini Mərdəkandakı bağ evində qapalı şəraitdə keçirdi. Onun 1924-cü ildəki vəfatından sonra isə Sona xanımın əsl faciəsi başladı. Keçmiş aristokrat qadın Sovet hökuməti tərəfindən hər cür təzyiqə məruz qaldı, evindən qovuldu və tamamilə kimsəsiz buraxıldı. Bir zamanlar saraylarda yaşayan, ən bahalı zinət əşyaları taxan Sona xanım həyatının son illərini Bakı küçələrində ağlını itirmiş, səfil halda başa vurdu. Onun qışın soyuğunda, küçədə donaraq tapılan cəsədi bir dövrün və böyük bir imperiyanın amansız süqutunun ən bariz simvolu idi.

İddialara görə, XX əsrin əvvəllərində Pakistanda yayılan ölümcül bir xəstəlik zamanı Tağıyev öz şəxsi vəsaiti hesabına 300 min ampula peyvənd alaraq o bölgəyə göndərmiş, bunun qarşılığında isə qədirbilən Pakistan xalqı müstəqillik qazandıqdan sonra onun adını tarix dərsliklərinə salmışdır. Hətta bu gün Pakistanın Qarabağ məsələsində Azərbaycanı birmənalı dəstəkləməsinin və Ermənistanı bir dövlət kimi tanımamasının kökündə məhz bu tarixi hadisənin dayandığı iddia edilir.

Hər şeydən əvvəl, Pakistan dövləti 1947-ci ildə, keçmiş Britaniya müstəmləkəsi olan Hindistanın parçalanması nəticəsində yaranmışdır. XX əsrin əvvəllərində, yəni Tağıyevin aktiv fəaliyyət göstərdiyi dövrdə “Pakistan” adlı müstəqil bir dövlət mövcud deyildi. Tağıyev isə 1924-cü ildə vəfat etmişdir. Təbii ki, gələcəkdə yaranacaq bir dövlətin dərsliklərinə kiminsə adının salınması və ya rəsmi səviyyədə bir əlaqənin qurulması xronoloji baxımdan qeyri-mümkündür.

XX əsrin əvvəllərində indiki Pakistan və Hindistan ərazisində əsasən taun və Bombey qripi olmaqla iki böyük epidemiya tüğyan etmişdir. Taun xəstəliyinin qarşısının alınmasında həkim Valdemar Haffkinenin yaratdığı peyvənd əsas rol oynamışdır. Lakin nə yerli, nə də xarici arxivlərdə Tağıyevin bu bölgəyə peyvənd göndərməsinə dair bircə dənə də olsun rəsmi qeyd, qaimə, teleqram və ya məktub mövcud deyil. İkinci böyük epidemiya olan Bombey qripinə qarşı ilk peyvəndlər isə yalnız 1940-cı illərdə kəşf edilmişdir. Hacı Zeynalabdin Tağıyev həmin vaxt artıq həyatda deyildi.

Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyinin icraçı direktoru və Tağıyev irsinin peşəkar tədqiqatçısı Fərhad Cabbarov, eləcə də digər tarixçilər arxivlərdə azərbaycanlı milyonçunun indiki Pakistan ərazisinə hər hansı bir tibbi yardım göndərdiyinə dair heç bir sənədin olmadığını dəfələrlə təsdiqləmişlər. İddianın digər bir hissəsi olan “Tağıyevin adının Pakistan dərsliklərinə salınması” da həqiqəti əks etdirmir. Pakistanda istifadə edilən dərsliklərdə azərbaycanlı xeyriyyəçinin adı çəkilmir. Hətta qlobal məlumat bazası olan “Wikipedia” platformasında Tağıyev haqqında olan məqalənin Pakistanda istifadə edilən dillərə (urdu, pəncab və s.) və ya hind dilinə heç bir tərcüməsi mövcud deyil.

Tağıyevin həyatındakı ən mistik və təsirli hadisələrdən biri, dövrün hörmətli din xadimi Axund Abuturabla bağlıdır. Rəvayətə görə, Hacı özünün ən güclü və zəngin vaxtlarında Axundla faytonda gedərkən öz böyük mülklərinə, neft buruqlarına və fabriklərinə işarə edərək soruşur ki, bu qədər böyük sərvət nə vaxtsa onun əlindən çıxa bilərmi? Axund isə ona çox sakitcə cavab verir ki, Allah istəsə, bu sərvət bir göz qırpımında yox olar.

O zaman bu sözlər Tağıyevə inandırıcı gəlməsə də, 1920-ci ilin aprel işğalından sonra o, hər şeyini həqiqətən də bir neçə gün içində itirdi. Hacı bu hadisənin bir ilahi sınaq olduğunu qəbul edərək, Axund Abuturabın müdriklik və uzaqgörənliyinə dərindən heyran qaldı. Ölümündən əvvəl verdiyi son vəsiyyət isə hamını sarsıtdı: o, Mərdəkanda, məhz Axund Abuturabın məzarının ayaq tərəfində dəfn olunmasını tələb etdi. Milyonların sahibi, “mən onun ancaq ayaqları altında yata bilərəm” deyərək, son mənzilində belə böyük bir təvazökarlıq nümayiş etdirdi.

Hacı Zeynalabdin Tağıyevin keşməkeşli və ibrətamiz həyat yolu, bir insanın sahib ola biləcəyi ən böyük sərvətin yeraltı xəzinələr deyil, məhz öz xalqının aydın gələcəyinə qoyulan mənəvi sərmayə olduğunu birmənalı şəkildə sübut edir. O, qara qızıldan qazandığı milyonları cəhalətin qaranlığını parçalamağa və millətin tərəqqisinə sərf etmişdir.