Paradiqma.az “Orta əsrlərdə sehr və sehrbazlıq” haqqında tarixi məlumatları təqdim edir.

Eramızdan əvvəl beşinci əsrdə bəzi “Məcusi” rahibləri Aralıq dənizi bölgəsinə köç etdikdə, o dövrdə Yunanlar və Romalılar bu rahiblərin fəaliyyətləri barədə dəqiq məlumata malik olmayıblar. Bu rahiblər astrologiya ilə maraqlanıb, xəstəlikləri mürəkkəb, lakin saxta rituallarla sağaltdıqlarını iddia edib və əsasən mistik biliklərə yiyələnməyə çalışıblar. Onların həyata keçirdiyi bütün bu fəaliyyətlər Məcusi sənəti, “Magi” sənəti və ya sadəcə olaraq sehr (“Magic”) adlandırılıb. Məcusi icması ekzotik və təşviş yaradan əcnəbilərdən ibarət olduğuna görə, sehr termini elə ilk dövrlərdən etibarən qaranlıq, təhdidedici və uğursuz məna çalarları kəsb edib. Romalılar və Yunanlar oxşar fövqəltəbii təcrübələrlə məşğul olduqda adlarının sehrə qarışmasından çəkindikləri üçün, zaman keçdikcə həmin terminin mənası həm yerli, həm də əcnəbi bütün mistiklərin bədniyyətli fəaliyyətlərini əhatə edəcək səviyyədə genişlənmişdir.

Heç bir cəmiyyət təkallahlı dinə birdən-birə keçid etməyib, bu çevrilmə prosesi yavaş-yavaş və tədricən baş verib (hətta bəzən əsrlərlə davam edib). Hər hansı bir hökmdarın dinini dəyişməsi ilə bütün xalq yeni dini dərhal mənimsəməyib, zahirən dinini dəyişənlər belə, qısa müddət ərzində həmin dinin tələblərinə tam şəkildə uyğunlaşa bilməyiblər. Yeni din qəbul edilsə belə, heç bir cəmiyyət öz qədim adət-ənənələrindən asanlıqla imtina etməyib (fizikadakı enerjinin saxlanılması qanunu kimi) və köhnə inanclar təkallahlı dinlərin daxilində də öz varlığını qoruyub saxlayıb. Bu səbəbdən təkallahlı dini qəbul edən cəmiyyətlərin heç biri bir-biri ilə tamamilə eyni olmayıb, fərqli icmalar öz daxillərində bir çox fərqlilikləri yaşadıblar. Skandinaviya və İrlandiya cəmiyyətlərindəki paqan qalıqlarının xristianlığın qəbulu ilə necə uzlaşdığını müqayisəli şəkildə müşahidə etmək mümkündür. Təkallahlı dinlərdən əvvəl mövcud olan cəmiyyətlərdə din və sehr anlayışları bir-birindən kəskin sərhədlərlə ayrılmayıb. Eyni zamanda, Skandinaviya xalqları xristianlığı olduqca gec qəbul edən bir cəmiyyət olub və qədim sehr təcrübələri ilə paqan inanclarını xristianlıq dövründə də uzun müddət yaşadıblar.

Kral vəftiz edildikdə paqan məbədlərini qısa müddət ərzində monastırlar, yerli kilsələr və yepiskopluqlar əvəzləyib (və xristian ruhani təbəqəsi paqan din xadimlərinin yerini tutub). Ənənəvi dini quruluş zəifləməyə başladıqda insanlar dini ehtiyacları səbəbindən yavaş-yavaş yeni dinə meyil göstəriblər, ancaq bu proses bir gecədə başa çatmayıb. Keçid prosesi tamamlandıqda isə, köhnə mədəniyyətin bəzi ünsürləri mütləq şəkildə yeni dinin daxilində öz varlığını qoruyub saxlamağa davam edib.

Erkən dövrə aid məşhur “German” tilsimində Votanın (Odinin Anqlosakson və German mifologiyalarındakı adı) meşədə at çaparkən ayağının burxulmasından və bu zədələnmiş ayağı necə müalicə etməsindən bəhs edilsə də, tilsimin sonrakı versiyalarında Votanın yerini Yerusəlimdə at minən İsa və ya digər xristian şəxsiyyətləri tutub. Bu mənzərə sözügedən prosesin davamlılığını olduqca aydın şəkildə nümayiş etdirir. Belə ki, German xalqları xristianlığı qəbul etdikdən iki yüz, hətta üç yüz il sonrakı yazılı mənbələrdə belə bu inancları yaddaşlarından qətiyyən silməyib, Votana aid edilən tilsimlərin və duaların varlığını qoruyub saxlayıblar. Onlar sadəcə olaraq köhnə tilsim və duaların mətnində adı keçən Votanın əvəzinə hekayədəki baş qəhrəmanın adını və kimliyini dəyişdirərək, onu Yerusəlimdə atlı İsaya çeviriblər. Hətta hekayənin daxilindəki olduqca anti-xristian görünən bəzi detalları da eyni ustalıqla dəyişdirərək, qədim ənənəni eynilə davam etdiriblər.

Bütpərəst din xadimlərinin öz ayinlərini icra etmələri qadağan edilsə də, bütpərəst inancının qaydaları ilə bağlı ünsürləri aradan qaldırmaq daha çətin bir prosesə çevrilib. Çünki insanlar hələ də kralların tanrıların nəslindən olduğunu, onların sehrli güclərin mənbəyi və torpaqların qoruyucusu olduqlarını düşünürdülər. Xristian rahiblərinin əvvəlki mədəniyyətin bu cür izlərinə qarşı tətbiq edə biləcəkləri tək bir həll yolu olmayıb, lakin eyni zamanda onlara qarşı mütəşəkkil bir mübarizə də aparılıb. Keşişlər və digər kilsə nümayəndələri köhnə tanrılara açıq şəkildə ibadət etməyi sadəcə qadağan etməklə kifayətlənməyib, həm də bu ayinlərə qəti bir sərhəd qoyublar. Erkən “Orta əsrlər” dövründə yaşamış, adı məlum olmayan bir vaiz bu vəziyyəti belə ifadə edib: “Üzəri yazılı qurğuşun lövhələrlə və ya tilsimli buynuzlarla dolu yağışın qarşısını ala biləcəyini düşünən bütün bu insanlar xristian-filan deyil, əslində bütpərəstdirlər”. Sonrakı xristian müəllifləri ənənəvi tanrıları “Demon” (Şeytan) olaraq adlandırıblar və beləliklə, bu tanrıların köməyinə açıq və ya gizli şəkildə müraciət edən hər bir sehr “Demon sehri” olaraq qəbul edilib.

Cadugər məhkəmələrinə və cadugərlərin yandırılmasına zəmin yaradan əsas amillərdən biri də məhz budur. Şimali Avropanın ənənəvi mədəniyyətləri, eynilə Roma İmperiyasının ənənəvi mədəniyyətləri kimi dinlə sehr arasında heç bir fərq qoymayıblar. Məsələn, German mifologiyasında tanrı Votan (yəni Odin) sehrin hamisi olaraq sehrli runik əlifba üzərində böyük nüfuza malik olub və bu əlifbanın hərflərindən qeyri-adi işlər görmək üçün istifadə edilib. Bir “Anqlosakson” şəfa tilsimi bu tanrının gücünü və köməyini çağırmaq iqtidarında olub. Xristianlaşma prosesindən uzun müddət sonra yazılmış bir “İngilis” tilsim kitabında belə hələ də Votana müraciət edən bir əfsun duasına rast gəlinir. Bu səbəbdən erkən Orta əsrlər Avropasında kilsə nümayəndələri “Roma” ruhaniləri tərəfindən başladılan mübarizəni davam etdirmək məcburiyyətində qalıblar və onların arqumentlərinin məntiqi əsası, demək olar ki, eyni olub.

Hər iki dövrdə də ortodoks düşüncə (yəni əsas hakim cərəyan) bütpərəstliyin gerçək bir din olmadığını, sadəcə onlara sitayiş etməkdən ibarət olduğunu və sehrin də bu “Demon” mədəniyyətinin ayrılmaz bir parçası sayıldığını irəli sürüb. Sonrakı əsrlərdə (on beşinci, on altıncı, on yeddinci əsrlər) xristian müəlliflərə nəzər saldıqda, hələ də demonologiya sahəsində mühüm əsərlər ərsəyə gətirən dindar din xadimlərinin və tədqiqatçıların varlığını görmək mümkündür. Onların bu yanaşmalarının kökü tamamilə qədim bütpərəst inancının özünə söykənir və bu gün xüsusilə də “Katolik” mifologiyası adlandırdığımız anlayışın daxilində hələ də yaşamaqdadır. Bizdə də buna bənzər nümunələr mövcuddur; kilsə nümayəndələri bəzən təkcə bütpərəst ayinlərini deyil, eyni zamanda bütpərəst inanclarını da ittiham ediblər.

Səkkiz yüz iyirminci illərdə yepiskop Aqobard əfsunçuların dolu yağdıra və göyü guruldada bilməsi kimi batil inanclara qarşı bir yazı qələmə alıb, hava şəraitini yalnız Tanrının idarə edə biləcəyini israrla vurğulayıb. Bölgəsindəki insanların dörd bədbəxt şəxsi havada uçan sehrli gəmilərlə tarlalardan məhsul oğurlamaqda günahlandırmasından sonra Aqobard kədərlə bu qənaətə gəlib: “Günümüzdə bu cəhalət qalib gəlir; xristianlar keçmişdə bütpərəstlərin belə rədd edəcəyi şeylərə inanmağa başlayıblar”. Yəni insanlar vəziyyəti o qədər şişirdiblər ki, bütpərəstlər belə bu qədər cəfəng şeylərə inanmayıb və bir sehrbazın bacarıqlarını bu dərəcədə böyütməyiblər.

Çox güman ki, doqquzuncu əsrdə qələmə alınan Frank Sinodlarından çıxan “Episkopi Kanonu” adlı dini mətn bəzi qadınların gecələr ilahə Diananın müşayiəti ilə heyvanların belində havada uça bilməsi inancını cinayət hesab edib. Bu vəziyyət doqquzuncu əsrdə belə bir inancın hələ də mövcud olduğunu göstərir. Yəni “İslandiya” və “İrlandiya” cəmiyyətlərinin xristianlığı qəbul etməsindən xeyli vaxt keçsə də, bu inanc hələ də yaşayıb və onun cinayət sayılmasına ehtiyac duyulub; deməli, bu cür inanclar olduqca geniş yayılıb. Cadugərlik və sehrbazlıq inanclarının məzmunu bir-birinə çox bənzəsə də, bu amil həmin cəmiyyətlər arasında mütləq şəkildə bir ünsiyyət və ya məlumat mübadiləsinin olduğu mənası daşımır. Belə bir əlaqənin olub-olmamasından asılı olmayaraq, dünyanın bir ucundakı inanc ilə digər ucundakı inanc heç bir qarşılıqlı təsir olmadan da məzmun baxımından bir-birinə bənzəyə bilər.

Şimali “Avropa” xalqlarının həqiqi sehr təcrübələrinin araşdırılması olduqca qeyri-müəyyən bir vəziyyət yaradır. Bunun səbəbi isə Şimali Avropa xalqlarına aid sehr mətnlərinin yoxluğudur; yəni onlara əsaslanaraq kiçik məlumatlar əldə edilə biləcək çox az mənbə mövcuddur. Məsələn, internetdə “Skandinaviya paqanizmi” və ya “Skandinaviya sehr təcrübələri” deyə axtarış etdikdə səhifələrlə yazının üzə çıxdığı görünür. Lakin bu məlumatların böyük əksəriyyəti insanların özlərindən uydurduqları fərziyyələrdir və əslində, səhifələrlə yazı ortaya çıxaracaq qədər hər hansı bir mənbə yoxdur.

Bu mövzulara maraq göstərən və onlara rəğbət bəsləyən insanların sayı getdikcə artdığı üçün, onlar İngilis dilində tapdıqları hər şeyə inanmağa meyil göstərirlər; lakin bu cür əsassız məlumatlara inanmaq qətiyyən doğru deyil. Belə geniş mənbələr heç vaxt mövcud olmayıb, olanların isə yarısı İslandiyanın Orta əsrlər dövründən qalma əlyazma kitablarından ibarətdir; hətta arxivləri qoruyan universitet kitabxanalarında belə olduqca az məlumat var. Şimali Avropanın xristianlıqdan əvvəlki mədəniyyətləri, əsasən, oxuyub-yaza bilməyən cəmiyyətlər olsalar da, onların tamamilə yazısız olduqlarını demək mümkün deyil.

Yazının geniş yayılmadığı bir mədəniyyətdə runik yazılar sehrli bir xüsusiyyət qazanıb. Məlum olan ilk runlar üçüncü əsrə aid olub və digər erkən German xalqları arasında da runlara rast gəlinib. Lakin Orta əsrlər dövründə bu ənənəni qoruyub saxlayanlar məhz Vikinqlər olublar. Mənşəyi və mahiyyəti baxımından bunun sehrli hesab edilib-edilmədiyi dəqiq bilinməsə də, sehrlə əlaqələrin qurulmasının çox vaxt aparmadığı açıq-aydın görünür. Qədim Skandinaviya hekayələrində insanların runik yazılardan cürbəcür sehrlər üçün istifadə etdikləri qeyd edilib. Bu sehrlər müharibədə qələbə çalmaq, zəhəri aşkar etmək və içində zəhərli içki olan buynuz qədəhi partlatmaq üçün istifadə olunub. Çünki ailələr və tayfalar arası rəqabət (və buna görə də düşmənçilik) kəskin olub, bir-birini davamlı olaraq zəhərləməyə çalışan ailələr çoxluq təşkil edib.

Vikinq saqalarında və tarixində məhsuldarlıq, sevgi və ya hava şəraitinə təsir etmək üçün sehrlərdən istifadə olunub. Sehrlərin ümumi tətbiq sahələri məhz bunlardan ibarət olub. Burada (yəni bu Skandinaviya saqalarında) sehr ideallaşdırılmış fantaziya və ya sehrli bir dünyada deyil, ailələr arası düşmənçiliklərdə, hüquqi məsələlərin həllində və həyatın adi qayğıları daxilində görünür. Nəzmlə deyil, nəsr şəklində yazılan bu saqalar İslandiyada on üçüncü əsrdə yazıya köçürülüb. Lakin bu hadisələr, adətən, daha erkən dövrə — eramızın mininci ilinə, yəni İslandiyanın xristianlığı qəbul etməsindən dərhal sonrakı vaxta təsadüf edir. Ozanlar öz ölkələrinin mədəniyyətinin kağız üzərində də olsa xristian olduğunu qəbul edib, lakin yenə də köhnə inanclarına və bütpərəst ayinlərinə sadiq qalan insanları təsvir ediblər. Bu səbəbdən həmin mənbələr xristianlıqdan əvvəlki sehr anlayışından daha çox, bu erkən sehr ayinlərinin xristianlar tərəfindən necə qarşılandığı haqqında zəngin bir məlumat mənbəyinə çevrilib.

Saqalarda cadugər başqalarına xidmət göstərən bir mütəxəssis kimi təsvir edilib. O, ailələrə kömək edib, müxtəlif əşyalara sehr oxuyub, lakin gücünün əsas mənbəyini yazdığı və dediyi sözlər (yəni ağac kötüyünün üzərinə həkk etdiyi runik yazılar və oxuduğu əfsun duası) təşkil edib. Düşmənləri xaincəsinə sehr hiylələri ilə deyil, dürüst və ədalətli döyüşdə öldürmək vacib sayılıb. Məhz buna görə də döyüşlərdə cadugərə müraciət etmək ədalətli iş hesab olunmayıb (amma görünür ki, yenə də onlara müraciət edilib). Sehr, ölüm gətirməklə yanaşı, insanın həyatını acınacaqlı vəziyyətə salmaq gücünə də malik olub. Skandinaviyalılardan bəhs edildiyi üçün, sehrin bir kişinin öz həyat yoldaşı ilə yaxınlıq edə bilməməsinə səbəb olduğu da xüsusi vurğulanıb. İnsanlar düşmənlərinin onları tapa bilməməsi üçün sehr vasitəsilə heyvana çevrilə biliblər. Yaxud da onları izləyən şəxsi çaşdırmaq üçün havaya duman və ya qaranlıq çökdürə biliblər. Döyüş meydanında cadugərlərin tək bir baxışı silahların hədəfdən yayınmasına kifayət edib. Tək bir tilsimli söz əsgərlərin özlərini müdafiə etmələrinə mane ola bilib və sehrlə hazırlanmış zirehli köynək döyüşçünü yenilməz edib.

İrlandiya ədəbiyyatında pərilər olduqca geniş yer tutub. Həmin dövrün bütpərəstliyində pəri inancı daha üstün mövqedə olub. Bunu fərqləndirici xüsusiyyət adlandırmaq mümkündür; belə ki, pəri inancı bir çox mədəniyyətdə mövcud olsa da, İrlandiya bütpərəstliyində pəri mövzusu daha qabarıq və diqqətçəkən bir yerə sahibdir. Pərilər ilə insanlar arasındakı əlaqə İrlandiya ənənəsində önə çıxan əsas motivlərdən biri sayılıb. Məsələn, on ikinci əsrə aid bir İrlandiya hekayəsində ovçuların hər biri ovsunlayıcı qadına sahib olan iyirmi səkkiz döyüşçünün yaşadığı pəri təpəsinə gəlişi təsvir edilib. Qonaqpərvərliklə qarşılanan ovçular gecəni bu təpədə keçiriblər. Daha erkən dövrə aid başqa bir İrlandiya mənbəsində isə qızıl saçlı Konnun insanın içində ehtiras oyadan, başdan çıxarıcı pəri səsi eşitməyə başladığı qeyd olunub. Pəri qızı Konnu şənliklərin heç bitmədiyi, ölümün və heç bir dərdin olmadığı pəri təpəsində onlara qoşulmağa dəvət edib. Qızın əfsunundan, yəni sehrindən qorxan Konn bir druiddən nəğməli əfsun alıb. O, məhz bu nəğməli əfsun vasitəsilə qızın cazibəsinə qarşı müqavimət göstərə bilib.