Paradiqma.az İbrahim Azizin “EAX Community Group” sərgisindən reportajını təqdim edir.

Sahilin xaotik ritmindən, şəhərin bitmək bilməyən küyündən uzaqlaşıb, sərginin yerləşdiyi köhnə tikiliyə tərəf addımlayıram. Bu keçid sadəcə bir məkan dəyişikliyi deyil, həm də daxili səssizliyə doğru atılan bir addımdır. Zehnimdəki suallar isə məni müşayiət edir: Görəsən, sənətə dair subyektiv təsəvvürlərimlə qarşılaşacağım vizual reallıq arasında harmonik bir bağ yaranacaqmı?

Yoxsa sənətin o amansız və bir o qədər də cazibədar ziddiyyətləri arasında yeni bir məna körpüsü inşa etməli olacağam? Sahilin səs-küyü arxada qaldıqca, sənətin fəlsəfi qatlarına nüfuz etmək üçün intellektual bir hazırlıq başlayır.

Binanın astanasından içəri addımlayanda, qarşımdakı yaşlı və orta yaşlı xanımların tərəddüdlü hərəkətləri diqqətimi çəkir; onların da eyni sənət intizarı ilə bura gəldiklərini duyuram. Köhnə tikilinin zamanın sınağından keçmiş, bir qədər etibarsız təsir bağışlayan pilləkənləri onları narahat etsə də, mən onlara mənəvi bir dəstək və bir növ cəsarət vermək üçün önə keçib yuxarı qalxmağa başlayıram. Bu fiziki qalxış, sanki sənətin daha ali qatlarına doğru bir hazırlıq mərhələsidir.

Yuxarıda məni uşaqlığımızın o saf, doğma kənd evlərini xatırladan, nostalji hisslər oyadan bir qapı qarşılayır. Qapını açıb içəri daxil olduqda isə rənglərin və ideyaların dünyasına ilk addımımı atıram.

İçəri daxil olduqda isə məni sərgiyə dəvət edən rəssam Aynur xanımı görürəm. O, deyəsən, müsahibə verir.

Əsərlərin estetikasına və texniki detallarına dalmazdan öncə, zalın daxilindəki mənzərəni qeyd etməyi özümə borc bilirəm: buradakı gənclərin çoxluğu və onların sənətə olan marağı məni daxilən fərəhləndirir. Bu mənzərəni seyr edərkən, yaddaşımda tez-tez eşidilən o pessimist fikirlər canlanır. Gəncliyin sənətə, estetikaya və intellektual axtarışlara qarşı laqeyd olduğunu iddia edənlər, sənətə dəyər verən yeni nəslin yoxluğundan gileylənənlər görəsən kimlər idi?

İlk olaraq gözümə dəyən, klassik akademik məktəbin ən təmiz nümunələrindən biri – kömür qələmlə işlənmiş qadın aktı olur. Bu əsər, sənətkarın insan bədəninin anatomiyasına, işıq-kölgə oyunlarına və formanın həcminə olan dərin ehtiramını nümayiş etdirir. Qadın fiqurunun arxadan təsviri, onun duruşundakı estetik zəriflik və fonun dumanlı, süzgün teksturası tamaşaçını sənətin fundamental estetik prinsipləri ilə üz-üzə qoyur. Bu, sanki sərginin təməl daşıdır; sənətin klassik köklərinə bir ehtiram duruşudur.

Lakin bir az irəlilədikdə, atmosfer kəskin şəkildə dəyişir. Müasir rəngkarlığın gətirdiyi ekspressivlik və emosional gərginlik özünü bir-birinin üzərində asılmış iki tabloda büruzə verir. Hər iki əsərdə gecə mənzərələri, qədim qalalar və ya şəhər siluetləri təsvir olunub. Amma bu təsvirlər realist deyil, daha çox daxili gərginliyin, dramın vizual inikasıdır. Xüsusən də tünd qırmızı və qara rənglərin üstünlük təşkil etdiyi aşağıdakı tablo, sanki qan yaddaşını və ya alovlar içindəki tarixi simvolizə edir. Yuxarıdakı daha soyuq tonlar (göy və sarı) isə gecənin sirrini və ümidin qalıqlarını xatırladır. Bu əsərlər tamaşaçı ilə vizual dialoqdan daha çox, emosional dialoq qurur.

Zalın digər bir küncündə isə tamamilə fərqli bir dünya — portret sənətinin ekspressionist interpretasiyası açılır. Buradakı iki tablo da qadın obrazlarına fokuslanıb, lakin onların daxili dünyası rənglərin kəskinliyi və cizgilərin deformasiyası vasitəsilə çatdırılır. Yuxarıdakı portretdə qırmızı donlu qadının donuq, sanki bir qədər qorxulu baxışları və arxa fondakı sarı tonlar daxili narahatlığı simvolizə edir.

Məhz bu ekspressionist ruhlu tabloların qarşısında durarkən, gözüm sərgi zalının atmosferinə estetik bir rəng qatan, zahiri görünüşü ilə “Leon” filminin unudulmaz Mathilda obrazını xatırladan gənc bir xanıma sataşır. Qısa bir salamlaşmadan sonra öyrənirəm ki, qarşımdakı elə bu sarsıdıcı əsərlərin müəllifi, rəssam Çinarə xanımdır.

Onun rənglərdəki o kəskin gərginliyi necə kodlaşdırdığını anlamaq üçün əsərləri ərsəyə gətirərkən daxilində hansı fırtınaların qopduğunu soruşuram. Çinarə xanım olduqca səmimi və sənətin sağaldıcı gücünə inanan bir cavab verir: o, özünü ən bədbəxt, ən pis hiss etdiyi anlarda fırçaya sarılır. Bu etiraf, yaradıcılığın fundamental bir həqiqətini ortaya qoyur: sənət, həyatın neqativ enerjisini estetik bir formaya çevirmək üçün ən unikal vasitədir. Onun tabloları sadəcə boya qatları deyil, həm də həyatın dözülməz ağırlığından, xaosundan və mənfi təsirlərindən qaçıb qurtula bildiyi ən güvənli, ən toxunulmaz intellektual limandır.

Bizim gördüyümüz o deformasiya olunmuş simalar, əslində rəssamın öz daxili ağrılarını sənətin dili ilə əhliləşdirmə cəhdidir. ​​Aşağıdakı tabloda isə güzgü qarşısında duran, lakin güzgüdə özünü deyil, sanki boşluğu və ya özgəni görən qadının arxadan təsviri maraqlı bir psixoloji qat yaradır. Rənglərin teksturası və tətbiq üsulu, rəssamın emosional vəziyyətini birbaşa kətan üzərinə köçürdüyünü göstərir.

Sərgi zalının intellektual aurası içində daha bir doğma mənzərə ilə qarşılaşıram: əzizim Şahin abi qızı ilə bərabər içəri daxil olur. Onların əl-ələ verib əsərlər arasında gəzişməsi mənə sənətin nəsil keçidindəki rolunu bir daha xatırladır. Bu mənzərə, əslində, azyaşlı övlad böyüdən bütün atalar üçün bir növ örnək, bir “sosial model” statusundadır.

Tez-tez mədəniyyətsizlikdən və estetik zövqün aşınmasından gileylənirik, lakin unuduruq ki, mədəniyyətlə bağ qurmaq bir prosesdir və bu proses uşaqlıq illərindən başlamalıdır. Bir uşağı kiçik yaşlarından rənglərin, formaların və ideyaların dünyasına daxil etmək, ona sadəcə sərgi gəzdirmək deyil; bu, onun gələcək həyatı boyunca dünya ilə quracağı estetik və mənəvi bağı sığortalamaqdır. Şahin abinin övladı ilə bu sənət mühitində olması, gələcəyin fərdinə verilən ən böyük intellektual sərmayədir. Beləliklə, sərgi sadəcə rəssamların özünü ifadə meydanı deyil, həm də yeni nəslin sənətin dili ilə tanış olduğu bir məktəbə çevrilir.

Sərgi zalındakı səyahətimizin son dayanacağı, həm ölçüsü, həm də vizual enerjisi ilə məkanı sanki öz hökmü altına alan ən nəhəng əsərin qarşısı olur. Rəssam Aynur xanımla çiyin-çiyinə dayanıb bu sürreal mənzərəyə baxarkən, onun daxili dünyasının koordinatlarını kəşf etməyə çalışıram. 

Yaradıcılıq yolunun uşaqlıq cizgilərindən keçib musiqinin ritmlərinə toxunduğunu, lakin sonda fırçanın sükutunda qərar tutduğunu öyrənirəm. Onun sənətində Salvador Dalinin sürrealizm fırtınasının izləri hiss olunsa da, rəssam bu təsirdən həm də bir növ “mənfi aura” kimi qorunduğunu, sanki o xaosa məsafəli yanaşdığını vurğulayır. Texniki baxımdan klassik məktəbə, xüsusən də Rembrantın o əvəzolunmaz işıq-kölgə (tenebrism) ustalığına olan heyranlığı əsərlərindəki detallarda özünü büruzə verir. Maraqlıdır ki, o, İntibah dövrünün ruhunu duysa da, özünü hər hansı bir cərəyanın çərçivəsinə həbs etmədən, şüurlu bir izm-dən qaçaraq tamamilə intuitiv şəkildə yaradır. 

Tabloya baxanda ilk təəssüratım mərkəzdə dayanan insan obrazının mütləq hakimiyyəti haqqında olsa da, Aynur xanımın şərhi məni antroposentrik (insanmərkəzli) düşüncədən uzaqlaşdırır. O, təbiətin nəhəng iyerarxiyasında insanı digər canlılardan — şəkildəki o nəhəng cırcıramadan və ya bitki örtüyündən — daha üstün görmür. Rəssamın yaradıcılıq cəsarəti özünü bir çox əsərində insanı sadəcə estetik bir detallı tamamlayıcı kimi kompozisiyaya daxil etməsində büruzə verir. Bu yanaşma, bəşəriyyətin kainatdakı iddialı mövqeyinə sənət dili ilə verilən olduqca cəsur və intellektual bir cavabdır. Qarşımızdakı əsər, insanın təbiət içindəki yerini yenidən sorğulayan, onu mütləq subyekt olmaqdan çıxarıb böyük bir ekosistemin parçasına çevirən fəlsəfi bir manifestdir.

Aynur xanım sənət əsərinin interpretasiyasında kifayət qədər liberal bir mövqe sərgiləyərək, “hissə və bütöv” arasındakı seçimi tamamilə tamaşaçının subyektiv ixtiyarına buraxır. Bu yanaşmaya əsasən, bir müşahidəçi tablodakı kiçik bir detaldan böyük bir məna çıxardığı halda, digəri əsərin ümumi kompozisiyasından fərqli bir ideya mənimsəyə bilər.

Tablonun mərkəzində yer alan personajın simasındakı sarsıdıcı təəccüb və gizli qorxu ifadəsi qarşımızda vizual bir sual işarəsi kimi canlanır. Rəssam bu emosional vəziyyəti öz daxili dünyasının, bəlkə də şüuraltı narahatlıqlarının kətan üzərindəki ekzistensial təzahürü kimi xarakterizə edir. 
Zaman və məkan anlayışı bizi müasir dövrün xaosundan uzaqlaşdıraraq XVIII-XIX əsrlərin klassik Avropa atmosferinə daşıyır. Tikililərin arxitekturası və personajın geyimindəki Qərb estetikası isə əsərə bir növ “tarixi yaddaş” çalarları qazandırır.

Ən çox düşündürən detal isə insan fiquru ilə nəhəng həşəratın vizual simbiozudur. Həşəratın qanadları insanın kürəyinə elə bir dəqiqliklə yerləşdirilib ki, sanki təbiətin bu iki fərqli varlığı vahid bir orqanizmə çevrilib. Əgər insanın qanadları olsaydı, şübhəsiz ki, anatomik olaraq məhz bu nöqtələrdən cücərərdi. Bu kompozisiyanın şüurlu bir anatomik seçim, yoxsa rəssam təxəyyülünün təsadüfi bir möcüzəsi olduğunu soruşub sənətin o sirli aurasını pozmaq istəmədim. Bu metaforik sualın cavabını oxucuların, yəni sizin estetik duyumunuza həvalə edirəm.